Interview with Diána Vonnák about the European Jewish Cemeteries Initiative

The ESJF European Jewish Cemeteries Initiative is a German-based non-profit organization with the core objective of protecting and preserving Jewish cemetery sites across the European continent. With the financial support of the European Commission, the ESJF started in December 2018 a full mapping process of 1,500 Jewish burial sites across five European countries. Diána Vonnák, Head Officer of Communication and Media (and a trained social anthropologist) at ESJF European Jewish Cemeteries, answered some questions for Against Antisemitism blog about this unique project.

Until its completion in June 2020, the project will carry out extensive research and survey work in five European countries: Greece, Lithuania, Moldova, Slovakia, and Ukraine. Why did you choose those five countries?

We wanted to have a range of countries that are all important for the history of Judaism in Europe, and that encompass the diversity of European Jewish heritage. It has been a great experience to work in Sephardic and Ashkenazi cemeteries and research the differences. Another important angle is the institutional and legal diversity of these countries: the challenges have been really different: Lithuania had a comprehensive list of cemeteries, but these weren’t surveyed with the accuracy of our drone surveys, while for instance Ukraine and Moldova had no comprehensive data. In these cases it is crucial to verify the existence of cemeteries, visit any site where there’s a chance to find one: we visited 132 places in Moldova and were able to survey 70 cemeteries, but there were places nobody documented before. This work is less spectacular but it is incredibly important if we want to have a proper overview of European Jewish cemeteries. In some places, like in Slovakia, the Jewish community owns these sites, but elsewhere, as in Greece, ownership varies from site to site. By the end of this survey we will have a solid grasp of the main challenges and a greater understanding of the situations in our project countries.

In order to map burial sites, your team is using unmanned aerial vehicles commonly known as drones. How do drones facilitate your work? 

Drone technology allows us to take high resolution aerial images which has individual GPS coordinates of every image (geotag). Later we are processing those images to create a point cloud from which we can make a preliminary terrain analysis such as topography of the site. This gives us very precise information about each and every site, which serves a dual purpose: it documents the condition of every cemetery, and it is the basis of any future protective measure like fencing. We are using point cloud to create a 3D model of sites that makes it easy, cost effective and fast to plan fencing. In short, UAV made our work more faster and accurate. 

Your team travelled in Greece between 26 March and 14 April 2019, visiting 48 places and mapping 45 sites altogether. What have been the challenges and particularities of mapping Jewish cemeteries in Greece?

The geography of Greece was a challenge for our survey team: places can be remote, you have to fly, take a ferry to reach smaller islands. This is something we did not experience in other places. Greece is really divided: most sites are either demolished, or when they survive, they tend to be fenced and cared for. We classify cemeteries according to the urgency of the need for fencing and we found only three sites that would require urgent action: Argostoli and the old and new cemetery in Didymotheicho. 

Drone image of Athens 3rd Jewish cemetery, an example of a well-preserved and maintained Jewish cemetery. Photo courtesy of ESJF.
Drone image of Athens 3rd Jewish cemetery, an example of a well-preserved and maintained Jewish cemetery. Photo courtesy of ESJF.
Drone image of the old Jewish Cemetery of Didymoteicho. Both the old and new cemeteries of Didymoteicho are partially fenced, but the fence is in such a dilapidated condition that they are in urgent need of re-fencing. Courtesy of ESJF.
Drone image of the Old Jewish Cemetery of Didymoteicho. Both the old and new cemeteries of Didymoteicho are partially fenced, but the fence is in such a dilapidated condition that they are in urgent need of re-fencing. Courtesy of ESJF.

The city of Ioannina once was the center of Romaniote Jewish life. It is not well known that the Zosimaia Lyceum and a school yard are standing today on the site of the old Jewish Cemetery. How did you survey a burial site that doesn’t exist anymore?

We use old maps and historic information to establish the boundary of cemeteries. In case they are built over, as in Ioannina, Heraklion or Corfu, we still gather photographic evidence, but there is not much we can do. In Greece, this has been a sadly common situation: 43% of the sites we surveyed were demolished and overbuilt. In Thessaloniki, for instance, a university campus was built on a really old cemetery that dates back to the late 15th century. We encountered similar cases elsewhere too, e.g. in Ukraine. In these cases, memorialisation is especially important, as this remains our only chance to save these sites from oblivion. Education, awareness raising is crucial in these contexts and it takes the place of using cemeteries themselves as testimonies of a shared history, which is what ESJF would do otherwise.

The old Jewish cemetery of Ioannina was demolished and has been built over. Today, the Zosimaia Lyceum and a school yard are standing on the site. Both photos courtesy of ESJF.
The Old Jewish cemetery of Ioannina was demolished and has been built over. Today, the Zosimaia Lyceum and a school yard are standing on the site. Both photos courtesy of ESJF.

Your team also surveyed other Jewish cemeteries in the region of Epirus which are less known than the cemetery in Ioannina: Paramythia, Arta and Preveza. Which are the challenges that you faced?

Arta, Paramythia and Preveza are all demolished sites, so our work was chiefly about documentation. Arta has a sign at the former Jewish neighbourhood, and a memorial. Preveza has residential and commercial buildings over it, Paramythia is now covered by a highway and a bus stop. In these cases it is often difficult to establish the boundary accurately, that can be a huge challenge. If we step away from the challenges of survey itself, the biggest difficulty lies in keeping the memory of something invisible alive. A comprehensive database like ours helps to grasp the sheer scale of destruction, and hopefully to work against it,  to address this loss.

The Jewish Cemetery of Preveza has now residential and commercial buildings over it. Drone photo courtesy of ESJF.
The Jewish Cemetery of Preveza has now residential and commercial buildings over it. Drone photo courtesy of ESJF.

According to a recent study commissioned by the Heinrich Böll Stiftung Greece, the incidents of antisemitic rhetoric and the recorded attacks against Jewish cemeteries, monuments and synagogues in Greece are disproportionately high although the numbers of Greeks of Jewish religion are, according to the Greek Census, very low (5000, i.e. 0.05% of the Greek population). How do you think that the European Jewish Cemeteries Initiative can contribute to a better protection of Greek Jewish cemeteries?

ESJF believes in the importance of the engagement of communities, local authorities and the broader public in general. We always try to work with mayors, reach out to schools. We do not carry out advocacy work per se, but we believe in the power of restoring knowledge and awareness about heritage sites. Jewish heritage is part of our shared, European heritage and often, especially in the absence of a local Jewish community, gentile communities are important guardians of these sites. Our surveyors experience quite some interest from locals: people ask questions, want to know more. Building an open-access database, carrying out educational projects and engaging local leaders are the first steps to work against atrocities.

Some weeks ago, Moses Elisaf, the head of the tiny Jewish community in Ioannina and a distinguished professor of pathology, was elected the country’s first-ever Jewish mayor. What do you think about Elisaf’s victory?

Of course we welcome a political climate where the Jewishness of a candidate is not an obstacle for their success. However, the sheer emphasis that his Jewish origins receive points to the fact that Greek Jewish life hasn’t been “normalized” post-Holocaust in a way that one may hope. There is still an “us” vs. “them” logic in marking Elisaf as a Jewish mayor. We had an amazing experience with many mayors in various countries, and have seen the dramatic difference their policies can make in the fate of Jewish heritage sites. We welcome any mayor, Jewish or not, who is happy to undertake the responsibility of tending to the local Jewish heritage, engaging their entire community. ESJF’s work, through education and awareness, aims at showing that Jewish heritage is not something separate that concerns only those who identify as Jewish. Instead, it’s a common heritage. Greek Jewish history is also relevant and important for non-Jewish Greeks (and beyond that for Europe in general). We hope that ESJF’s work can be a help in normalizing and integrating Jewish presence, Jewish identity and Jewish heritage in Europe.

The new Jewish Cemetery of Ioannina.  A number of gravestones have been moved from the old demolished cemetery. Courtesy of ESJF.
The New Jewish Cemetery of Ioannina. A number of gravestones have been moved from the old demolished cemetery. Courtesy of ESJF.

The ESJF provides free access to its database of Greek cemetery sites:

Ο αντισημιτισμός ξανασηκώνει κεφάλι στα Γιάννενα / L’antisémitisme est de retour à Ioannina

Des internautes anonymes mènent une sale guerre depuis quelques mois à Jannina (ou Ioannina, Grèce du Nord) contre la candidature de Philippas Philios (liste “Union de Citoyens” [“Ενότητα Πολιτών”], centre-gauche) aux élections municipales de 2010. Parmi les candidats de la liste “Union de Citoyens” figure Moise Elissaf, président de la communauté juive de la ville et professeur des Universités. Sur leur blog intitulé “e-omeleta”, les internautes anonymes n’hésitent pas à se servir d’une rhétorique antisémite très agressive, en accusant Moise Elissaf d’avoir, entre autres, orchestré lui-même les profanations du cimetière juif de Jannina (2009) et d’être un agent secret du Mossad. L’ “Union de Citoyens” va déposer plainte. Nous rappelons que des inconnus s’étaient livrés plusieurs fois à des actes de profanation au cimetière juif de Jannina au cours de 2009 sans que la police procède à des arrestations. Le 18 décembre 2009, une centaine de citoyens s’étaient rassemblés autour du cimetière juif de la ville afin de protester contre les actes de vandalisme.

Βρόμικος πόλεμος μέσω φυλλαδίων

της Βαρβάρας Αγγέλη

εφ. Ηπειρωτικός Αγών, 28 Οκτωβρίου 2010

Φυλλάδια με συκοφαντικό περιεχόμενο κατά του υποψήφιου δημάρχου Ιωαννιτών Φίλιππα Φίλιου αλλά και με ρατσιστικά σχόλια κατά του υποψήφιου δημοτικού συμβούλου Μωϋσή Ελισάφ μοιράστηκαν προχτές το βράδυ στο κέντρο της πόλης. Τα φυλλάδια αυτά είχαν την υπογραφή ενός μπλογκ (

Την πρωτόγνωρη αυτή κίνηση κατήγγειλε χτες η παράταξη «Ενότητα Πολιτών. Νέα Γιάννενα» η οποία κάλεσε και τις άλλες παρατάξεις που συμμετέχουν στις αυτοδιοικητικές εκλογές να πάρουν ξεκάθαρη θέση. Παράλληλα, ανακοίνωσε ότι θα προσφύγει στη Δικαιοσύνη.
Εκ μέρους της «Ενότητας Πολιτών», το μέλος της παράταξης Ελένη Κόλλια έκανε λόγο για «πληρωμένο μηχανισμό» πίσω από τη διακίνηση των φυλλαδίων αυτών «με περιεχόμενο βρώμικο, κατασυκοφαντικό, απαράδεκτο από κάθε άποψη και ξένο με τα ήθη, την πολιτιστική παράδοση και την ιστορία της πόλης». «Αυτές οι μέθοδοι του σκοτεινού παρελθόντος δεν έχουν σήμερα αποδέκτες και οι εμπνευστές, καθοδηγητές και διακινητές θα καταδικαστούν στη συνείδηση των συνδημοτών μας, οι οποίοι αρνούνται να γίνουν συμμέτοχοι των βρώμικων παιχνιδιών τους» τόνισε σε συνέντευξη Τύπου που παραχώρησε χτες το μεσημέρι. «Εμείς  πορευόμαστε  με ήθος, με σύγχρονο λόγο και με προτάσεις. Οι λασπολόγοι έχουν καταδικαστεί στην συνείδηση των πολιτών και γι’ αυτό κρύβονται» πρόσθεσε. Στη συνέχεια, η κ. Κόλλια ζήτησε από όλες τις παρατάξεις να καταδικάσουν την ενέργεια αυτή. «Αυτό που προέχει είναι η πολιτική καταδίκη τέτοιων ενεργειών» είπε. Η παράταξη ανακοίνωσε ότι θα προσφύγει στη Δικαιοσύνη. Ήδη σε πρώτη φάση έχει γίνει καταγγελία στον εισαγγελέα και μελετώνται τρόποι προκειμένου να γίνει γνωστή η ταυτότητα των εμπνευστών του μπλογκ.



Ανακοίνωση [της “Ενότητας Πολιτών-Νέα Γιάννενα”] για τα συκοφαντικά φυλλάδια


Είμαστε υποχρεωμένοι να καταγγείλουμε στους συνδημότες μας ότι κατά την διάρκεια της χθεσινής νύχτας, διακινήθηκαν από πληρωμένο μηχανισμό χιλιάδες φυλλάδια με περιεχόμενο βρώμικο, κατασυκοφαντικό, απαράδεκτο από κάθε άποψη και ξένο με τα ήθη, την πολιτιστική παράδοση και την ιστορία της πόλης. Είμαστε υποχρεωμένοι να καυτηριάσουμε το γεγονός στο δημοκρατικό κόσμο των Ιωαννίνων. Να θυμίσουμε σε όλους ότι αυτές οι μέθοδοι του σκοτεινού παρελθόντος δεν έχουν σήμερα αποδέκτες και οι εμπνευστές, καθοδηγητές και διακινητές θα καταδικαστούν στην συνείδηση των συνδημοτών μας, οι οποίοι αρνούνται να γίνουν συμμέτοχοι των βρώμικων παιχνιδιών τους. Οι συνδημότες μας, στις εκλογές καλούνται να αναδείξουν την ηγεσία που θα διοικήσει το δήμο την επόμενη τετραετία. Που θα γλυτώσει την πόλη από τα τεράστια οικονομικά της βάρη και τα υπέρογκα τιμολόγια.

Εμείς πορευόμαστε με ήθος, με σύγχρονο λόγο και με προτάσεις. Οι λασπολόγοι έχουν καταδικαστεί στην συνείδηση των πολιτών και γι΄ αυτό κρύβονται. Θα υποχρεωθούμε να προσφύγουμε στην Δικαιοσύνη, αλλά θεωρούμε ότι αυτό που προέχει είναι η πολιτική καταδίκη τέτοιων ενεργειών από όλες τις παρατάξεις που μετέχουν στις αυτοδιοικητικές εκλογές.


Ενημέρωση 30-10-2010: Με καθυστέρηση, όπως επισημαίνει η εφημερίδα “Νέοι Αγώνες Ηπείρου”, πήρε θέση για τα συκοφαντικά φυλλάδια η «Ανεξάρτητη Δημοτική Πρωτοπορία»  του κ. Γκόντα. Να σημειωθεί ότι τόσο η παράταξη του κ. Φίλιου όσο και αυτή του κ. Γκόντα αποφεύγουν να κάνουν λόγο για το φυλετικό μίσος αυτών που στο κεφάλι αντί για εγκέφαλο έχουν ομελέτα.

Καταδικάζει το συκοφαντικό φυλλάδιο

29 Οκτωβρίου 2010 εφ. Νέοι Αγώνες

Με κάποια καθυστέρηση η δημοτική αρχή και η «Ανεξάρτητη Δημοτική Πρωτοπορία» του Νίκου Γκόντα εξέδωσε ανακοίνωση με την οποία καταδικάζει  το κατάπτυστο φυλλάδιο που κυκλοφόρησε μέσα στην εβδομάδα και στο οποίο υπήρχαν συκοφαντικά σχόλια για μέλη της «Ενότητας Πολιτών».

Ολόκληρη η ανακοίνωση έχει ως εξής:

«Σε καμία περίπτωση δεν εκφράζει τη Δημοτική Αρχή και την «Ανεξάρτητη Δημοτική Πρωτοπορία» το περιεχόμενο φυλλαδίου που κυκλοφόρησε στην πόλη. Τέτοιου είδους κινήσεις, απ’ όπου κι αν προέρχονται, είναι καταδικαστέες.

Είναι κατακριτέα και κάθε παρόμοια πράξη που ως στόχο έχει να δηλητηριάσει την πολιτική ζωή της πόλης μας. Η παράταξή μας κρίνεται καθημερινά από τις πράξεις της και το τεράστιο έργο που έχει προσφέρει στην πόλη μας.

Ο δικός μας αγώνας στοχεύει στην πληρέστερη ενημέρωση των πολιτών κι όχι στη λασπολογία.

Οι εμπνευστές της αθλιότητας παραπέμπουν σε άλλες εποχές και σε άλλα ήθη που έχουν καταδικαστεί στη συνείδηση των πολιτών».


Ενημέρωση 02-11-2010: Τα φυλλάδια του μίσους καταδικάζει επίσης η παράταξη “Δ.Ρ.Α.ΣΥ-Αριστερή Παρέμβαση στην Ήπειρο”:

Δεν μπορούμε παρά να καταγγείλουμε απερίφραστα τους βρώμικους τρόπους που διεξάγεται η προεκλογική εκστρατεία. Προσωπικές αντεγκλήσεις άνευ ουσίας για τα προβλήματα των Γιαννιωτών, συκοφαντικά και «βρώμικα» δημοσιεύματα στο τύπο και στο διαδίκτυο.

Πολιτικές αντιπαραθέσεις για το θεαθήναι με μια άκρως συντηρητική και μικροαστική λογική και αντίληψη , δίχως να αγγίζουν την ουσία των πραγμάτων και να ερευνούν απαντήσεις στα ζωτικά και μεγάλα προβλήματα των πολιτών.

Αυτή η θλιβερή κατάσταση υπερέβη στα εσκαμμένα όταν με ένα ανοικτά προβοκατόρικο ρατσιστικό και αντισημιτικό τρόπο έγινε στο διαδίκτυο αναφορά σε υποψηφίους της παράταξης ενότητα πολιτών.

Μια άκρως αρρωστημένη εικόνα, φαινόμενα σήψης μιας καπιταλιστικής κοινωνίας σε βαθιά κρίση, που δίνει έδαφος να δράσουν σε φασιστικές, ρατσιστικές και αντισημιτικές κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις όπως αυτές που κατάστρεψαν επανειλημμένως το Εβραϊκό νεκροταφείο.

Ολόκληρη η ανακοίνωση εδώ.

Να προσθέσουμε κι ένα προσωπικό σχόλιο: όλες οι παρατάξεις προσδοκούν, φυσικά, με τις ανακοινώσεις τους στο ν’αποκομίσουν κομματικά οφέλη. Μετά την επιφανειακή καταδίκη του αντισημιτισμού, ο αφελής αναγνώστης εισπράττει κατάμουτρα τη διαβεβαίωση ότι ο τάδε υποψήφιος έχει “τεράστιο έργο” στο ενεργητικό του και ότι τον δείνα υποψήφιο δεν τον αγγίζει, βεβαίως βεβαίως, η “σήψη της καπιταλιστικής κοινωνίας”… 

Les Oeuvres Complètes de Yosef Eliya ont été présentées dans sa petite ville / Τα Άπαντα του Γιωσέφ Ελιγιά παρουσιάστηκαν στη μικρή του πόλη

Dans notre petite ville, nous avions bien quatre mille juifs, peut-être plus. Tous étaient rassemblés autour de leur synagogue dans la vieille ville, et dans quelques rues hors des remparts. Les chrétiens qui habitaient la vieille ville ou ces rues juives avaient une croix peinte à la chaux sur leur porte. Ils étaient peu nombreux, vraiment peu, à tel point que dans ces rues-là, le vendredi au coucher du soleil, selon l’ancienne coutume, un homme de la synagogue passait, annonçant d’une voix forte : ‒ C’est l’heueueure du Sabbat !… C’est l’heueueure des prières !…

(traduit du grec par Michel Volkovitch)

Ainsi débute « Sabethaï Kabilis », l’une des nouvelles qui composent La fin de notre petite ville, le chef-d’œuvre de Dimìtris Hadzis (1913-1981), écrivain grec né à Jannina ou Ioànnina (Grèce du Nord) et contraint de vivre une grande partie de sa vie à l’étranger (Roumanie, Hongrie, Allemagne) à cause de son engagement communiste. Comme le signale Michel Volkovitch, qui a traduit ce recueil de nouvelles de Hatzis en français (éditions de l’Aube et éditions Complexe 1990), l’écrivain grec « dépeint, à contre-clichés, sans marbres antiques, sans oliviers, sans soleil, une Grèce profondément vraie […] ». La fin de notre petite ville se déroule dans la belle Ioànnina, entre 1925 et 1945 : « une petite ville de province s’agite ou somnole sous nos yeux, poursuit Volkovitch, avec ses pauvres et ses riches, ses drames collectifs ou solitaires ; car ce livre est aussi une chronique, dont certains personnages (Margarìta, Iosef Eliya) ont réellement existé ».

Iosef Eliya a en effet réellement existé : poète, talmudiste, traducteur, socialiste militant et professeur de français, Iosef (ou Yosef) Eliya a disparu prématurément à l’âge de 30 ans (1901-1931). Le professeur de littérature néo-hellénique Léon Nar, co-auteur de l’ouvrage Moi, le petit-fils d’un Grec. La Thessalonique de Nicolas Sarkozy (Kastaniotis 2007), rend justice à l’œuvre de ce poète méconnu jusqu’à maintenant, en faisant paraître récemment ses Œuvres Complètes aux éditions Gabriilidis. Le 6 octobre 2010, les Œuvres Complètes de Iosef Eliya ont été présentées à Jannina par Moïse Elissaf, président de la communauté juive de la ville, Panayotis Noutsos, professeur de philosophie à l’Université, le poète Mihalis Ganas et Léon Nar lui-même. 

La couverture des “Oeuvres Complètes” de Yosef Eliya.

Επισημαίνουμε σύντομο αλλά περιεκτικό άρθρο της κυρίας Λουκίας Τζάλλα, εκδότριας του “Ηπειρωτικού Αγώνα”, σχετικά με την πρόσφατη παρουσίαση των “Απάντων” του Γιωσέφ Ελιγιά στα Γιάννενα (6 Οκτωβρίου 2010, Αίθουσα Αρχιεπισκόπου Σπυρίδωνος της Ζωσιμαίας Παιδαγωγικής Ακαδημίας):

Τιμήθηκε ένα έργο, μια στάση ζωής

της Λουκίας Τζάλλα, “Ηπειρωτικός Αγών”, 8 Οκτωβρίου 2010

Τιμώντας το παρελθόν τιμούμε τις ρίζες μας. Τιμώντας όμως ιδιαίτερα το ηπειρωτικό παρελθόν μας, τιμούμε τις γενέθλιες ρίζες μας, τις ισοβίως αγέραστες που μας τρέφουν σε όλη μας τη ζωή και μας συνοδεύουν σε κάθε περιπλάνησή μας. Τιμώντας τους ανθρώπους του πνεύματος που σημάδεψαν με την παρουσία τους τα ηπειρωτικά γράμματα, τιμούμε την πνευματική ιδιαιτερότητα του τόπου μας.

Είναι τα λόγια με τα οποία ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής κοινότητας Ιωαννίνων Μωϋσής Ελισάφ άρχισε την ομιλία του που έγινε κατά τη διάρκεια της παρουσίασης του δίτομου έργου του Λέοντα Ναρ, το οποίο αφορά στο συνολικό έργο του Γιαννιωτοεβραίου ποιητή Γιοσέφ Ελιγιά. Ο κ. Ελισάφ επισήμανε τη σημασία του έργου αυτού, ως προς τον ποιητή, τον οποίο χαρακτήρισε ακάματο ερευνητή, ανυποχώρητο αγωνιστή και εν τέλει Άνθρωπο με Α κεφαλαίο. Χαρακτηριστικά που σηματοδοτούν, όπως τόνισε, αντίστοιχα τις τρεις υπερβάσεις που πέτυχε στο εξαιρετικά σύντομο οδοιπορικό της ζωής του.

Ο καθηγητής Παναγιώτης Νούτσος παρουσίασε το συγγραφέα και το δίτομο πόνημά του με μια ομιλία στην οποία σκιαγράφησε στην ουσία τον ίδιο το Γιοσέφ Ελιγιά. Άρχισε μάλιστα την ομιλία του με εκδηλώσεις οι οποίες πραγματοποιήθηκαν και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας και που αφορούσαν τους Εβραίους και τον ποιητή. Αναφορά έκανε και σε ποίημα του Ελιγιά το οποίο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην Ηπειρωτική Ηχώ, τον προπομπό του Ηπειρωτικού Αγώνα.

Στη «γνωριμία» του με τον ποιητή το 1968 αναφέρθηκε κι ένας άλλος άνθρωπος του πνεύματος, ο συμπατριώτης μας ποιητής Μιχάλης Γκανάς.

Τον χαρακτήρισε μάλιστα τον μικρότερο αδελφό του, που μαζί με τον επίσης μικρότερο αδελφό του Κώστα Κρυστάλλη επηρέασαν τη δική του πορεία και ανέλιξη στην ποίηση.

Ο Μιχάλης Γκανάς με το δικό του ιδιαίτερο λόγο απογείωσε το κοινό. Ένα κοινό που πήγε να παρακολουθήσει την εκδήλωση την Τετάρτη το βράδυ στην Ακαδημία, για να γνωρίσει και να τιμήσει τον ποιητή. «Ουσιαστικά τίμησαν τα χαρακτηριστικά μιας στάσης ζωής, σήμερα που ο ατομικισμός ολοένα και περισσότερο αποθεώνεται. Σήμερα που οι διαφορές, αντί να οδηγούν σε συνθέσεις, οδηγούν σε συγγρούσεις», όπως είπε ο κ. Ελισάφ.

Στο τέλος ο συγγραφέας Λέων Ναρ ευχαρίστησε όσους συνέβαλαν στην έκδοση του βιβλίου του που το χαρακτήρισε ως αποκατάσταση του ακρωτηριασμένου έργου του Γιοσέφ Ελιγιά.

Λουκία Τζάλλα

Σχετική ανάρτηση: “Διάλεξη του Λέοντα Ναρ για τον Γιωσέφ Ελιγιά”

Γαλλικές αντιδράσεις απέναντι στον αντισημιτισμό / Grèce-France: mêmes réactions face à l’antisémitisme ?

Texte suivi d’une version française

του Δημήτρη Κράββαρη / par Dimitri Kravvaris

«Ποιος καταδίκασε επισήμως, όχι με λόγια στους διαδρόμους, την τετραπλή βεβήλωση του Εβραϊκού Νεκροταφείου Ιωαννίνων; Εξ όσων γνωρίζω, ούτε ο νομάρχης ούτε ο δήμαρχος ούτε ο μητροπολίτης, ούτε και η Πολιτεία. Οσο για τα μέσα ενημέρωσης; Δεν έδειξαν ενδιαφέρον. Γενικώς, δεν κουνήθηκε φύλλο, εκτός από την αξιοπρόσεκτη δημόσια διαμαρτυρία της “Ομάδας Πολιτών”. Ας αναρωτηθούμε: έξω από τα Ιωάννινα, πόσο γνωστή είναι αυτή η ανοίκεια πράξη; Στη Γαλλία, μια τέτοια αντισημιτική ενέργεια θα γινόταν πρωτοσέλιδο στον Τύπο. Θα την καταδίκαζαν όχι απλώς οι τοπικές Αρχές, αλλά ο Πρωθυπουργός και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας.»

Τέτα Παπαδοπούλου, «Το κρυφό μίσος», εφ. Ελευθεροτυπία, 5 Φεβρουαρίου 2010

Η σημερινή ανάρτηση έχει άμεση σχέση με το παραπάνω σχόλιο της Τέτας Παπαδοπούλου που δημοσιεύτηκε πριν από λίγο καιρό στην «Ελευθεροτυπία».

Στις 24 Ιανουαρίου 2010 η εφημερίδα «Το Βήμα» δημοσίευσε ένα ρεπορτάζ της Μαρίας Αντωνιάδου με τίτλο «Τι σημαίνει η πυρπόληση της Συναγωγής των Χανίων» στο οποίο υπάρχει μία φράση που είναι, κατά τη γνώμη μας, ανακριβής:

“Η Ελλάδα αποτελεί τη δεύτερη χώρα της Δυτικής Ευρώπης μετά τη Γαλλία όπου ένας οίκος θρησκευτικής λατρείας παραδίδεται στην πυρά.”

Στη συνέχεια του άρθρου δε διευκρινίζεται ποιος «οίκος θρησκευτικής λατρείας» παραδόθηκε στην πυρά τα τελευταία χρόνια στη Γαλλία. Πρόκειται για τέμενος, εκκλησία ή συναγωγή;

Για να μείνουμε στις επιθέσεις εναντίων εβραϊκών συναγωγών στη Γαλλία κατά το πρόσφατο παρελθόν: Τον Ιανουάριο του 2009 και με πρόσχημα τις επιχειρήσεις του ισραηλινού στρατού στη Γάζα σημειώθηκε πλήθος επιθέσεων εναντίων εβραϊκών λατρευτικών χώρων με σοβαρότερη, ίσως, την απόπειρα εμπρησμού της συναγωγής της συνοικίας Bagatelle στην Τουλούζη (νότια Γαλλία): το βράδυ της πέμπτης Ιανουαρίου άγνωστοι έριξαν ένα αυτοκίνητο πάνω στο κιγκλίδωμα της εισόδου της συναγωγής και μετά το πυρπόλησαν. Η φωτιά δεν επεκτάθηκε στο υπόλοιπο κτίριο.

Αξίζει να επισημανθούν τα εξής:

1. Στην περίπτωση της συναγωγής των Χανίων, οι δράστες επέστρεψαν ανενόχλητοι μετά την πρώτη απόπειρα εμπρησμού και κατάκαψαν τη συναγωγή παρά τις εκκλήσεις του διευθυντή της συναγωγής Νίκου Σταυρουλάκη για καλύτερη φύλαξή της. Η έκταση της καταστροφής στα Χανιά είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή που σημειώθηκε στην Τουλούζη ή σε άλλες γαλλικές πόλεις την ίδια περίοδο (Ιανουάριος 2009).

2. Τα γαλλικά τηλεοπτικά μέσα ΔΕΝ αγνόησαν το γεγονός και έδωσαν μεγάλη έκταση στην απόπειρα εμπρησμού της Συναγωγής της Τουλούζης (δείτε για παράδειγμα το ρεπορτάζ του καναλιού FRANCE 24). Στην Ελλάδα αντιθέτως η τηλεόραση αγνοεί υπεροπτικά τις κατά καιρούς εκρήξεις αντισημιτικής βίας. Την ίδια τακτική ακολουθούν λίγο πολύ και τα έντυπα μέσα, με τη διαφορά ότι κάποιοι αρθρογράφοι με δική τους πρωτοβουλία διαμαρτύρονται π.χ. για τη βεβήλωση του εβραϊκού νεκροταφείου των Ιωαννίνων.

3. Η εκάστοτε γαλλική κυβέρνηση καταδικάζει άμεσα και χωρίς περιστροφές την αντισημιτική βία. Μετά την απόπειρα εμπρησμού της συναγωγής στην Τουλούζη, για παράδειγμα, αντέδρασε άμεσα όχι μόνο η υπουργός εσωτερικών Michèle Alliot-Marie αλλά και ο ίδιος ο πρωθυπουργός François Fillon όπως και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Nicolas Sarkozy με δημόσιες τοποθετήσεις: όλοι τους δήλωσαν αποφασισμένοι να μην επιτρέψουν την εισαγωγή της ισραηλοπαλαιστινιακής διαμάχης στη Γαλλία. Οι Έλληνες πολιτικοί από την πλευρά τους ταυτίζουν αβασάνιστα και με κάθε ευκαιρία Έλληνες και Ισραηλινούς Εβραίους, όπως επισημαίνει η Τέτα Παπαδοπούλου στο άρθρο που προαναφέραμε:

Θεσσαλονίκη, 27 Ιανουαρίου 2010. Η επίσημη εκδήλωση για την Ημέρα Μνήμης των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος. Την κυβέρνηση εκπροσώπησε ο υπουργός Εθνικής Αμυνας κ. Βενιζέλος, ο οποίος στον χαιρετισμό του είπε και τα εξής: «Αναγνωρίζουμε και σεβόμαστε το δικαίωμα του Ισραήλ στην ασφάλειά του και στην κρατική του υπόσταση. Οπως αναγνωρίζουμε και σεβόμαστε το δικαίωμα του παλαιστινιακού λαού να βρει τη δική του ενιαία και ασφαλή κρατική εστία». Ο κ. υπουργός συνέδεσε τα ασύνδετα. Τι σχέση έχει το Ολοκαύτωμα με το Παλαιστινιακό; Τι σχέση έχουν οι Ελληνες Εβραίοι με το Ισραήλ και την πολιτική του;

Και κάτι τελευταίο που έχει άμεση σχέση με τα παραπάνω:

Στο άρθρο του “Βήματος” που προαναφέραμε δημοσιεύονται και δύο φωτογραφίες από βεβηλώσεις εναντίον εβραϊκών νεκροταφείων: η μία δείχνει το εβραϊκό νεκροταφείο στα Γιάννενα και η δεύτερη το εβραϊκό νεκροταφείο στο Herrlisheim-près-Colmar όχι μακριά από το Στρασβούργο που βεβηλώθηκε τον Απρίλιο του 2004. Να σημειωθεί ότι οι δράστες αυτής της πράξης πιάστηκαν, δικάστηκαν και καταδικάστηκαν, ενώ στην περίπτωση του νεκροταφείου στα Γιάννενα δεν υπήρξαν καν προσαγωγές υπόπτων.

Αλλού θέλουμε να καταλήξουμε:

Σας προτείνουμε να δείτε σε αντιπαραβολή δύο βίντεο: το πρώτο είναι ένα ρεπορτάζ του καναλιού France 3 Régions που δείχνει την επίσκεψη του τότε υπουργού Εσωτερικών Dominique de Villepin στο νεκροταφείο του Herrlisheim ο οποίος δηλώνει ενώπιον καμερών ότι αντισημιτική βία και δημοκρατία είναι πράγματα ασυμβίβαστα καλώντας σε εγρήγορση. Το βίντεο μπορείτε να το δείτε ΕΔΩ.

Το δεύτερο βίντεο είναι ένα ρεπορτάζ του καναλιού IOANNINA TV στο οποίο ο Μωυσής Ελισάφ, πρόεδρος της εβραϊκής κοινότητας Ιωαννίνων, προβαίνει σε δηλώσεις μετά από βεβήλωση του νεκροταφείου. Δεν τον συνοδεύει ΚΑΝΕΙΣ, ούτε ο δήμαρχος της πόλης, ούτε κάποιος υπουργός, ούτε κάποιος βουλευτής.

Ο Αμπραβανέλ έχει ήδη αναφερθεί στην εξοργιστική διακριτικότητα των ελλήνων πολιτικών απέναντι στην αντισημιτική βία:

Θα ήταν εύλογο ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας ο οποίος έχει γεννηθεί στα Ιωάννινα να συμμετείχε ο ίδιος σε μια τελετή για την αποκατάσταση των ζημιών, ακριβώς όπως έκανε ο ούγγρος ομόλογος του Λάζλο Σόλιομ. Και δεν εννοώ την τυπική συμμετοχή στις 27 Ιανουαρίου σε αυτό που στην θεωρία είναι Εθνική Ημέρα Μνήμης Ολοκαυτώματος (Νόμος 3218, ΦΕΚ Α/12/27-1-04) αλλά την άμεση απάντηση του σε πράξεις βίας που θα έπρεπε να τον προσβάλουν ως Γιαννιώτη, ως Έλληνα και ως Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας. Να πάει ο ίδιος στην συναγωγή Ετς Χαΐμ ή στο νεκροταφείο της γενέθλιας του πόλης, με την μέγιστη δυνατή δημοσιότητα, να αναγνωρίσει οτι υπάρχει ένα πρόβλημα και να διακηρύξει, δημόσια και όχι με κενά τυπικά λόγια, την βίαιη αντίθεση της Ελλάδας στην διαιώνιση του μίσους. Προφανώς έτσι δεν λύνεται ούτε το πρόβλημα της βίας και ούτε το πρόβλημα του αντισημιτισμού. Αλλά αυτός, ως Πρώτος Πολίτης της χώρας, οφείλει να δώσει το παράδειγμα πριν οδηγηθούμε από τα γκραφίτι, τα βεβηλωμένα νεκροταφεία και τις λαμπαδιασμένες συναγωγές στους ανθρώπους όπως τον Ιούνιο του 1931 στην Θεσσαλονίκη.

Abravanel, the blog, Ο Σόλιομ,ο Παπούλιας και ο εμπρησμός της Συναγωγής Χανίων, 20/01/2010

Dans un article récemment publié dans le grand quotidien grec « Eleutherotypia », Téta Papadopoulou fait remarquer que les profanations successives du cimétière juif de la ville de Ioannina (Grèce du Nord) n’ont été condamnées ni par le maire de la ville, ni par le préfet ni par le chef de l’Eglise orthodoxe locale. Téta Papadopoulou souligne aussi le fait que ces actes criminels n’ont pas non plus suscité l’intérêt des médias grecs. Exception notable l’Initiative Citoyenne pour la Défense du Cimétière Juif de Ioannina, un groupe d’une centaine de citoyens, qui, le 18 décembre 2009, a encerclé symboliquement le cimétière juif en guise de solidarité avec la communauté juive de la ville. Téta Papadopoulou s’interroge par la suite: que se passerait-il si une telle série de profanations se produisait en France ? Ne ferait-elle pas la une des journaux nationaux ? Ne susciterait-elle pas l’indignation de la classe politique ?

En janvier 2009 plusieurs actes antisémites avaient été recensés en France à la suite des opérations militaires que l’armée israélienne avait menées dans la bande de Gaza. Des synagogues avaient été attaquées, comme celle du quartier de Bagatelle à Toulouse : le lundi 5 janvier 2009 une voiture avait été incendiée après avoir été lancée contre la grille de la synagogue. Rien de plus qu’un début d’incendie même si l’acte reste criminel.

En janvier 2010, un incendie criminel a provoqué des dégâts matériels importants à la synagogue historique de La Canée sur l’île de Crète (sud de la Grèce), dix jours après un incident similaire. Le feu a causé des dégâts importants notamment au bâtiment abritant la bibliothèque de la synagogue, détruisant 2.500 livres rares, selon les responsables de la fondation. La police grecque avait ignoré les mises en garde de Nikos Stavroulakis, directeur de la synagogue visée, contre les actes racistes, visant notamment les immigrés, qui s’étaient multipliés ces derniers mois à La Canée. Force est donc de constater que ce qui s’est passé à La Canée dépasse largement le début d’incendie survenu à la synagogue de Toulouse en janvier 2009.

Passons maintenant aux réactions des médias grecs face à la hausse des actes antisémites au cours des dernières années qu’il s’agisse de dégradations de bâtiments ou d’inscriptions. La télévision grecque ignore tout simplement les incendies criminels qui visent des synagogues ou les profanations des cimétières juifs. Seuls quelques éditorialistes ou professeurs des Universités prennent l’initiative de protester dans les journaux contre l’indifférence avec laquelle la société grecque observe la dégradation de l’héritage judaïque du pays.

Nous rappelons à titre indicatif la réaction du Premier ministre François Fillon après le début d’incendie survenu à la synagogue de Toulouse en janvier 2009 : il a promis « la plus extrême fermeté » contre les auteurs de violences communautaires en France qui seraient liées au conflit entre Israël et le Hamas à Gaza. « La République n’acceptera pas que certains extrémistes utilisent ce conflit pour attiser les violences entre les communautés dans notre pays », a-t-il dit à l’Assemblée en réponse à une question d’actualité du président du groupe Nouveau Centre, François Sauvadet (Côte d’Or). En revanche, la lutte contre le communautarisme n’est pas la priorité des hommes politiques grecs qui confondent très souvent les Juifs grecs avec Israël : Dernier exemple le ministre de la Défense Evangelos Vénizelos qui a representé le gouvernement lors de la journée de commémoration de la Shoah (27 janvier 2010) en jugeant utile de mentionner dans son discours le conflit israélopaléstinien.

Afin de mieux démontrer le détachement révoltant avec lequel la classe politique grecque réagit face à l’antisémitisme nous proposons deux vidéos disponibles sur le Web : le premier est un reportage diffusé au journal télévisé de France 3 Régions suite à la profanation du cimetière juif d’Herrlisheim (Alsace) le 30 avril 2004. 137 tombes avaient été saccagées et recouvertes d’inscriptions antisémites. La profanation du cimetière d’Herrlisheim avait suscité une vive émotion et le Premier ministre Dominique de Villepin était venu témoigner son indignation à la population locale. Il avait déclaré : « De tels actes d’antisémitisme sont contraires à l’esprit même de notre démocratie. Ils sont contraires aux valeurs mêmes qui fondent notre République et ils doivent aujourd’hui nous rappeler à cette exigence de vigilance. » Rien de tel à Ioannina (Grèce du Nord) après la profanation du cimetière juif de la ville en juillet 2009 : Le président de la communauté juive de la ville Moise Elissaf fait des déclarations seul face aux caméras de télévision. Signalons également que les profanateurs de Herrlisheim ont été arrêtés, jugés et condamnés, tandis que la police de Ioannina n’a arrêté jusqu’à ce jour aucun suspect.

Le blogger grec Abravanel a déjà fait remarquer que l’actuel Président de la République, Carolos Papoulias, n’a pas encore exprimé sa solidarité à l’égard de la communauté juive de Ioannina malgré le fait qu’il soit originaire de cette ville.

I deem appropriate that the President of the Greek Democracy Karolos Papulias, who is born in Ioannina, to participate himself in a ceremony restoring the damages, just like his hungarian colleague László Sólyom did. I do not mean his mere participation on January the 27th in what is the National Day for the Memory of the Holocaust but his direct and immediate reply to acts of violence that should insult him as a native of Ioannina, as a Greek and as President of Greece. To visit himself the Etz Hayim synagogue or the cemetery of his native city, to recognize openly that there is a problem and to declare, in public and without empty words, the violent opposition of Greece to the spreading of hate. Of course this shall not solve neither the problem of violence, or of antisemitism. But he, as the First Citizen of Greece, is morally obliged to set the example before we are lead from the graffiti, the vandalized cemeteries and the torched synagogues to people like it happened in June of 1931 in Salonica.

Abravanel, the blog, Sólyom,Papoulias and the Hania Synagogue arson, 20/01/2010