Η σιωπή του κόσμου

Ekdoseis_Kapon_H_Diasosiτης Καρίνας Λάμψα

Εγώ θα ήθελα να μιλήσω για τη σιωπή του κόσμου, όπως είναι κι ο υπότιτλος της Διάσωσης. Την αδιάφορη, την αμήχανη, τη φοβισμένη σιωπή των πολλών, που αποτελεί το πιο αποτελεσματικό όπλο κάθε δικτάτορα. Την εγκληματική, πολλές φορές, σιωπή των ισχυρών. Και, στη συγκεκριμένη περίπτωση, τη σιωπή πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τον διωγμό.

Σε περιόδους κρίσης, η μεγάλη πλειοψηφία σιωπά και, άθελά της ίσως, γίνεται, συνένοχη. Εγώ δεν ζούσα στην Κατοχή, έζησα όμως τη δικτατορία. Φυσικά, δεν μπορούμε να συγκρίνουμε τη χούντα των συνταγματαρχών με το ναζιστικό καθεστώς. Δεν υπάρχει μέτρο σύγκρισης. Υπάρχει όμως ένα κοινό: η σιωπή των πολλών.

Αυτή τη σιωπή την έζησα και τη θυμάμαι. Ήμουν μαθήτρια κι η οικογένειά μου δεν ήταν από εκείνες που σιώπησαν. Θυμάμαι πόσοι γνωστοί και φίλοι μάς απέφευγαν ή έκοψαν κάθε επαφή μαζί μας. Πόσοι έβλεπαν, χωρίς να μιλούν, τους συναδέλφους τους να χάνουν τις δουλειές τους, να πηγαίνουν φυλακή ή εξορία. Πόσοι καμώνονταν τους αδιάφορους για όσα συνέβαιναν γύρω τους, για τη βαριά σιωπή που τους είχε επιβληθεί. Και δεν κινδύνευε τότε το κεφάλι τους…

Αντιλαμβάνεται λοιπόν κανείς πόσο λίγοι ήταν εκείνοι που πήραν το ρίσκο της διάσωσης στη γερμανική κατοχή. Πόσοι αντέδρασαν στις βιαιότητες που έλαβαν χώρα στην πλατεία Ελευθερίας, το καλοκαίρι του 1942; Πόσοι επιχείρησαν να βοηθήσουν τους φίλους και γείτονες που διώκονταν; Πόσοι έκαναν πως δεν έβλεπαν τις ουρές των αντρών, των γυναικών και των παιδιών που εκτοπίζονταν από τη Θεσσαλονίκη, τα Γιάννενα ή αλλού – κι ήταν αδύνατον να περνούν απαρατήρητες; [Και δεν αναφέρομαι βέβαια σ’ εκείνους που συνεργάστηκαν, που κατέδωσαν, που έσπευσαν, πριν ακόμα αναχωρήσουν τα τρένα, να λεηλατήσουν και να οικειοποιηθούν περιουσίες…]

Ευτυχώς, υπήρξαν κι οι άλλοι. Αυτοί οι λίγοι θαρραλέοι άνθρωποι, στην Ευρώπη και την Ελλάδα, που έσπασαν το τείχος της σιωπής. Ήταν απλοί πολίτες, μέλη αντιστασιακών οργανώσεων, ήταν και κάποιοι αξιωματούχοι. Το έκαναν από ιδεολογία, απ’ την καλή τους την καρδιά ή και…με το αζημίωτο! Δεν έχει σημασία. Η ζωή είναι ακριβή, την πληρώνεις όσο μπορείς κι όσο σου ζητήσουν, λέει η φίλη Υβόννη Μόλχο-Καπουάνο, η οποία αναγκάστηκε μόνη της, σε ηλικία 17 ετών, να αναζητεί καταφύγιο από σπίτι σε σπίτι. Την έσωσε η οικογένεια Φιξ κι εκείνη κατέθεσε αργότερα την εμπειρία της σε ένα βιβλίο που διαβάζεται απνευστί κι έχει τον τίτλο του ‘χριστιανικού’ ονόματός της – Ιωάννα Μαρινοπούλου.

Η Υβόννη δεν χρειάστηκε να πληρώσει, ήταν τυχερή. Σε πολλές άλλες περιπτώσεις, όμως, εάν δεν είχες να πληρώσεις, ήσουν χαμένος…

Για να τιμήσουμε, λοιπόν, εκείνους που δεν σιώπησαν, αφιερώσαμε αρκετά κεφάλαια του βιβλίου στις ατομικές προσπάθειες διάσωσης, όπως και στην επιχείρηση που οργανώθηκε, με μεγάλη καθυστέρηση, στο Αιγαίο. Περιγράψαμε λεπτομερώς πώς ύστερα από ατελείωτες διαπραγματεύσεις και συμφωνίες ανάμεσα στην εβραϊκή ηγεσία στην Παλαιστίνη, τις βρετανικές και αμερικανικές υπηρεσίες στην Τουρκία και το ΕΑΜ, σώθηκαν πολύ αργά πολύ λίγοι Έλληνες Εβραίοι. Μια επιχείρηση που άρχισε το φθινόπωρο του 1943, όταν οι περισσότεροι δεν βρίσκονταν πια στη ζωή. Πεποίθησή μας είναι ωστόσο πως όταν σώζεις μια ζωή είναι σα να σώζεις τον κόσμο.

Εάν όμως ο φόβος των απλών πολιτών είναι ανθρώπινος, για τη σιωπή των ισχυρών οι δικαιολογίες εκλείπουν…

Η σιωπή πριν και κατά τον διωγμό

Εάν όμως ο φόβος των απλών πολιτών είναι ανθρώπινος, για τη σιωπή των ισχυρών οι δικαιολογίες εκλείπουν…

Η μαζική εξόντωση του εβραϊκού πληθυσμού της Ευρώπης δεν αποτέλεσε κεραυνό εν αιθρία. Όπως πολύ καλά γνωρίζουμε, ο Χίτλερ είχε κάνει γνωστές τις προθέσεις του από το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και η αντιεβραϊκή βαρβαρότητα ξεκίνησε από τη Γερμανία, πολλά χρόνια πριν ξεσπάσει ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, για να εξαπλωθεί σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη. Ωστόσο, οι Ευρωπαίοι ηγέτες έδωσαν περιθώρια χρόνου στον παρανοϊκό δικτάτορα, του επέτρεψαν να καθορίσει εκείνος τους όρους του παιχνιδιού. Κι αντέδρασαν όταν πια ήταν πολύ αργά…

Εάν τον Μάρτιο του 1942, 75-80% των θυμάτων του Ολοκαυτώματος βρίσκονταν ακόμη στη ζωή, τον Φεβρουάριο του 1943 ζούσαν μόνο 20-25%. Χρειάστηκε να περάσει ακόμη ένας χρόνος για να γίνει το πρώτο οργανωμένο βήμα προς την κατεύθυνση της διάσωσης. Τον Ιανουάριο του 1944 ιδρύθηκε, με πρωτοβουλία του προέδρου Ρούζβελτ, το Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες Πολέμου. Χάρη σ’ αυτό σώθηκαν, τουλάχιστον, οι Εβραίοι της Βουδαπέστης.

Πότε αλήθεια έμαθαν οι Σύμμαχοι ότι οι διώξεις και οι μαζικές εκτελέσεις έπαιρναν τη μορφή γενοκτονίας; Από το καλοκαίρι του 1941, οι μαζικές δολοφονίες των Εβραίων στη Σοβιετική Ένωση ήταν γνωστές στις αγγλικές μυστικές υπηρεσίες, που έδιναν αναφορά στον Βρετανό πρωθυπουργό Ουίνστον Τσώρτσιλ. Γιατί, λοιπόν, άργησαν τόσο πολύ να αντιδράσουν; Ίσως επειδή προτεραιότητά τους ήταν να κερδίσουν τον πόλεμο.

Ένα ντοκιμαντέρ της Virginie Linhart που προβλήθηκε με μεγάλη επιτυχία στη Γαλλία, με τίτλο Ce qu’ ils savaient. Les allies face a la Shoah (Αυτό που ήξεραν. Οι Σύμμαχοι απέναντι στο Ολοκαύτωμα), αρχίζει με την απελευθέρωση του Μπέργκεν-Μπέλσεν από τους Συμμάχους, τον Απρίλιο του 1945. Η εισαγωγή έχει ως εξής:

Τις επόμενες μέρες ανακαλύπτουν τη φρίκη, σαν κανείς να μην γνώριζε τίποτα πριν. Σαν να ήταν δυνατόν να εξοντωθούν κρυφά έξη εκατομμύρια Εβραίοι. Ο Τσώρτσιλ, ο Ντε Γκωλ, ο Ρούζβελτ κι ο Στάλιν ήξεραν περισσότερα απ’ όσα έλεγαν. Το να ξέρεις, όμως, σου επιτρέπει να δράσεις;

Άργησαν ίσως κι επειδή ο αντισημιτισμός έχει γερές ρίζες στην Ευρώπη – και όχι μόνο. Στο βιβλίο εξηγούμε με ποιο τρόπο σύμβουλοι πρωθυπουργών και προέδρων, στελέχη πρεσβειών και υπουργείων, παρεμπόδιζαν τις προσπάθειες διάσωσης. Χρειάστηκε να περάσουν μήνες μέχρι να δημοσιοποιηθεί το τηλεγράφημα Ρίγκνερ, που προειδοποιούσε για την εφαρμογή της Τελικής Λύσης. Ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών Άντονυ Ήντεν δεν άφησε τον Πολωνό Χριστιανό Γιαν Κάρσκι, που μπήκε κρυφά στο γκέτο της Βαρσοβίας και είδε με τα ίδια του τα μάτια του τις αγριότητες που συνέβαιναν εκεί, να ενημερώσει τον Τσώρτσιλ. Και τα λοιπά και τα λοιπά…

Υπήρχαν, όμως, κι άλλες παράμετροι που έπαιξαν ρόλο στη στάση των Συμμάχων. Αποφάσεις των Βρετανών, όπως να μην επιτρέψουν τη δημιουργία εβραϊκού στρατού ή να κλείσουν, σε εκείνη την κρίσιμη συγκυρία, τις πόρτες της Παλαιστίνης, είχαν σαφώς να κάνουν με τα σχέδιά τους για την επόμενη μέρα του πολέμου – η εβραϊκή ηγεσία στην Παλαιστίνη, η οποία επεδίωκε την ίδρυση κράτους, δεν θα έπρεπε να έχει τότε αυξημένη διαπραγματευτική ισχύ.

Αναφερόμαστε επίσης στη στάση του Τύπου στις ελεύθερες χώρες της Δύσης, αλλά και στην Παλαιστίνη. Μολονότι η επιλεκτική ενημέρωση δεν αποτελεί έκπληξη για έναν δημοσιογράφο, ομολογώ ότι είναι απορίας άξιον πώς αποσιωπούσαν ένα γεγονός τέτοιας εμβέλειας ή του αφιέρωναν, στην καλύτερη περίπτωση, ένα μονόστηλο στις μέσα σελίδες. Έκπληξη αποτελεί επίσης η στάση του εβραιοπαλαιστινιακού Τύπου, που μέχρι το 1942, που έφτασε εκεί το περίφημο τρένο από την Πολωνία, αδυνατούσε να πιστέψει τα όσα συνέβαιναν…ίσως επειδή ήταν, πραγματικά, πρωτόγνωρα!

Η σιωπή μετά τον διωγμό

Υπάρχει η σιωπή των κρατών- ιδίως εκείνων, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, που δεν ένιωσαν ποτέ την ανάγκη να ζητήσουν συγγνώμη. Συγγνώμη που δεν έκαναν τα μέγιστα για να σωθούν περισσότεροι. Συγγνώμη που δεν υποδέχτηκαν, όπως άρμοζε, τους επιζώντες. Συγγνώμη που άργησαν τόσο πολύ να τιμήσουν τη μνήμη εκείνων που εξοντώθηκαν ή να αφιερώσουν ένα κεφάλαιο στα σχολικά βιβλία σε αυτή τη μαύρη σελίδα της ελληνικής Ιστορίας. Και στη μεγαλύτερη γενοκτονία που έζησε ποτέ η Ευρώπη.

Υπάρχει, επίσης, η σιωπή των επιζώντων. Κάποιοι κατέθεσαν τη μαρτυρία τους, οι περισσότεροι όμως δεν μίλησαν ποτέ γι’ αυτά που υπέστησαν, ούτε στα ίδια τους τα παιδιά. Η φρίκη, η ντροπή, ακόμα κι η ενοχή της επιβίωσης, βασάνισαν εκείνους που σώθηκαν. Σ’ αυτό το βαρύ κλίμα μεγάλωσαν η δεύτερη και η τρίτη γενιά.

Στο βιβλίο της Le Jour ou mon pere s’ est tu (Η ημέρα που ο πατέρας μου σιώπησε), στο κεφάλαιο Survivants (Επιζώντες), η Virginie Linhart, στην οποία αναφέρθηκα νωρίτερα, γράφει:

Το γεγονός ότι η οικογένειά μου γλύτωσε από την τραγική μοίρα της πλειονότητας των Εβραίων εκείνων των χρόνων, δεν την έκανε πιο δυνατή, την κατέστρεψε…Ξαφνικά κατάλαβα ότι οι παππούδες μου ντρέπονταν γι’ αυτό. Πιστεύω πως ο πατέρας μου μεγάλωσε με την βαθιά ενοχή ότι ήταν ζωντανός και με μια τεράστια δυσκολία να χαρεί για την τύχη του. Πιστεύω πως, με τη σειρά του, μας μεγάλωσε τον αδελφό μου, την αδελφή μου κι εμένα, μέσα σ’ αυτή την ενοχή.

Σήμερα, εβδομήντα χρόνια μετά, η σιωπή αρχίζει επιτέλους να σπάει. Σ’ αυτό το κλίμα εντάσσεται η Διάσωση, που θίγει ορισμένα καυτά ζητήματα, όπως η υπόθεση του αρχιραβίνου Κόρετς, στην οποία επιχειρήσαμε να ρίξουμε ένα νέο φως. Η ενοχή, δεν θα το επαναλάβουμε ποτέ αρκετά, ανήκει στους θύτες, μερίδιο ευθύνης φέρουν και οι μεγάλοι αυτού του κόσμου, μερίδιο έχουν και οι αμέτοχοι παρατηρητές…Σίγουρα η ενοχή δεν ανήκει στα θύματα και τους ηγέτες τους.

Πέρα όμως από το νέο αρχειακό υλικό που έρχεται συνέχεια στο φως, πέρα από τις προσεγγίσεις των νέων ιστορικών και την ανάγκη των νεότερων γενιών να μάθουν τι ακριβώς συνέβη τότε, υπάρχει ακόμη ένας λόγος που παρατηρείται σήμερα ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον για την εποχή του Β Παγκοσμίου Πολέμου και τη γενοκτονία των Εβραίων. Πιστεύω, κι αυτό είναι καθαρά προσωπική μου άποψη, ότι έχει να κάνει με τη σημερινή πραγματικότητα, όπως αυτή διαμορφώνεται στην Ευρώπη και την Ελλάδα.

Σήμερα, εβδομήντα χρόνια μετά, στην Ελλάδα έχουμε μόλις αρχίσει να συζητούμε πως πρέπει να εντάξουμε στα σχολικά προγράμματα μαθήματα για τον ναζισμό και τον ρατσισμό. Παράλληλα, παρατηρούμε τα αργά αντανακλαστικά των κυβερνώντων μπροστά στο φάντασμα της ακροδεξιάς, το οποίο κάνει την επανεμφάνισή του στην Ευρώπη- και στη χώρα μας. Η μεγάλη οικονομική κρίση μετατρέπεται σε βαθιά κρίση θεσμών, αξιών και ιδεολογιών και απειλεί το δημοκρατικό οικοδόμημα, στο οποίο βασίστηκε το εγχείρημα της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Ευνοεί την άνοδο της ακροδεξιάς παντού στην Ευρώπη και την εμφάνιση νεοναζιστικών κομμάτων – όπως στη χώρα μας.

Ελπίζω και εύχομαι αυτά τα σύννεφα στον ευρωπαϊκό ορίζοντα να είναι παροδικά. Διαφορετικά, αυτή τη φορά, δεν θα έχουμε, νομίζω, καμιά δικαιολογία εάν σιωπήσουμε…

Σημείωση: το παραπάνω κείμενο της Καρίνας Λάμψα εκφωνήθηκε κατά την παρουσίαση του βιβλίου “Η Διάσωση” των Ι. Σιμπή και Κ. Λάμψα (εκδόσεις Καπόν) στην Ελληνοαμερικανική Ένωση (12.2.2014). Το κείμενο της ομιλίας του Ιακώβ Σιμπή μπορείτε να το διαβάσετε στο ιστολόγιο stepanyantsp.espivblogs.net.

Advertisements

4 thoughts on “Η σιωπή του κόσμου

  1. Pingback: Desde Grecia, Aki Salonika Nro. 83: V“EL RESCATE” DE KARINA LAMPSA Y YAKOV SCHIBY & 15 DE MARZO DE 1943, IN MEMORIAM (13/3/2014) | eSefarad

  2. Pingback: Desde Grecia, Akí Salonika para Radio Sefarad: “El rescate” de Karina Lampsa y Yakov Schiby & 15 de marzo de 1943, In Memoriam (13/3/2014) | Against antisemitism – Ενάντια στον αντισημιτισμό

  3. Pingback: By-standers: on being able to sleep | Stepanyan TSP

  4. Pingback: 5 + 5 αναρτήσεις για το 2014 | Against antisemitism – Ενάντια στον αντισημιτισμό

Υποβολή σχολίου / Votre commentaire / Ihr Kommentar dazu / Leave a comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s