Θρησκεία, Οικονομία, Πολιτική. Η ενεργητική αρνησικοσμία

του Θάνου Λίποβατς

[Αρχική δημοσίευση: περ. “Ο Αστήρ της Ανατολής”, Μάρτιος 2011, Έτος 154ο, Νο 3. Η αναδημοσίευση γίνεται με την άδεια του συγγραφέα.]

O J. Habermas, συμφωνώντας με τον M. Weber, δείχνει πως το υψηλότερο δυναμικό ηθικού (κοινωνικού) εξορθολογισμού [υποσημ. 1] πραγματοποιήθηκε πρώτα στην περίπτωση του ιουδαϊκού μονοθεϊσμού. Πρόκειται για την συνεπή απομάγευση του κόσμου σε μια σειρά από βήματα «προόδου στην πνευματικότητα», όπως αυτό εκφράσθηκε από τους εβραίους προφήτες (800-500 π.Χ.). Πρόκειται για την αρνησικοσμία ως μια ενεργητική πράξη δικαιοσύνης [υποσημ. 2] μέσα στον κόσμο ως το θέλημα του Θεού, και για την ανακάλυψη του γραμμικού χρόνου, και της ιστορίας μέσα από την εσχατολογική διάσταση της.

Ο καθολικός χριστιανισμός [υποσημ. 3] επέλεξε από τον 11ο αιώνα και έπειτα, παρά την ατελή απομάγευση, τον δρόμο της υπέρβασης, και της μεταβολής του κόσμου, μέσα από τον δικαιακό εξορθολογισμό της κοινωνίας και της εξουσίας (χωρισμός εκκλησίας κράτους) με στόχο την δικαιοσύνη. Αυτό εκφράσθηκε μέσα από την εξισορρόπηση του ατομικού και του συλλογικού, της πίστης και του ορθού λόγου, της ασκητικής των μοναχών και του έργου μέσα στην κοινωνία. Η προοδευτική πτέρυγα του καθολικισμού στον 20ό αιώνα πρόβαλε και συνεχίζει να προβάλλει ιδιαίτερα αυτή τη διάσταση της πίστης.

Ο προτεσταντικός, ευαγγελικός χριστιανισμός [υποσημ. 4] από την άλλη (από το 1517 και έπειτα) οδήγησε την απομάγευση του κόσμου μέχρι τις τελευταίες της συνέπειες, και προώθησε την αυτονομία του χριστιανικού ατόμου, (την ενεργό θέλησή του) μέσα από την υποκειμενοποίηση και την εσωτερίκευση της πίστης. Η ελευθερία της ατομικής συνείδησης μέσα από την ενεργητική ενδοκόσμια ασκητική, προώθησε την ηθική της εργασίας και την τεχνολογική και οικονομική πρόοδο, ενώ συγχρόνως υποστήριξε την ηθική του πολίτη, την αξιοπιστία και τα ανθρώπινα ατομικά δικαιώματα.

Ο κοινωνιολόγος Max Weber (1864-1920)

Ο M. Weber τονίζει ότι αυτό το πρόγραμμα της κυριάρχησης του κόσμου, συνόδευσε την ολοκλήρωση του ηθικού και κοινωνικού εξορθολογισμού στην (Δυτ.) Ευρώπη και στην (Βόρειο) Αμερική. Εδειξε πόσο σημαντική υπήρξε αρχικά η επιρροή της ενδοκόσμιας ασκητικής για την εμφάνιση και ανάπτυξη ενός παραγωγικού, δημιουργικού, βιομηχανικού καπιταλισμού. Η ηθικοποίηση του χριστιανισμού εμφανίζεται μέσα από το ότι ο πιστός έχει τη πεποίθηση ότι είναι εκλεκτός του Θεού, αλλά γι αυτό μόνη ένδειξη είναι η επιτυχία και η υπευθυνότητα στο επάγγελμα και στην κοινωνία, κάτι που ενέχει ένα στοιχείο αβεβαιότητας και ανασφάλειας, καθώς και συνεχούς κινητοποίησης.

Το προτεσταντικό πνεύμα ενέχει μια ακτιβιστική στάση μεταβολής του κόσμου εμφορούμενη από μια εσωτερική ηθική συνείδηση. Εδώ τα άτομα υποτάσσονται και αυτά στο θέλημα του Θεού, ο οποίος όμως τα εγκαλεί να εκτελέσουν ενεργητικά την αποστολή τους μέσα στον κόσμο αλλάζοντας τον. Μόνον έτσι δικαιώνονται τα άτομα εμπρός στον Θεό, ο οποίος κρίνει και συγχωρεί : η υπευθυνότητα είναι η ανάλυψη ρίσκων από το άτομο και η λογοδοσία απέναντι στον Άλλο. Bέβαια, όπως σε όλες τις χριστιανικές ομολογίες, υπήρξαν πολλές κατευθύνσεις με αντιφατικές τάσεις.

Η παθητική αρνησικοσμία.

Η παθητική αρνησικοσμία εμφανίζεται με δύο μορφές. Α) με την στάση της παθητικής αποδοχής του κόσμου που, σε μεγάλο βαθμό χαρακτηρίζει το Ισλάμ [υποσημ. 5] και τον ανατολικό, ορθόδοξο Xριστιανισμό. (Το Ισλάμ έχει ωστόσο πολλά πρόσωπα, και δεν ανάγεται, όπως και ο χριστιανισμός, σ’ έναν τύπο μόνον). Β) με την φυγή από τα εγκόσμια, όπως αυτή χαρακτηρίζει τον Ινδουϊσμό και τον Βουδδισμό. Ως τάση αυτοθέωσης, υπάρχει και στους ορθόδοξους μοναχούς.

Ο ορθόδοξος χριστιανισμός παρέμεινε προσηλωμένος στην αρχαία νεοπλατωνική «αρμονία» του Ολου, και στην «καλή» ουσία του ανθρώπου, απωθώντας την σημασία της έλλειψης και της κακής θέλησης στις πράξεις και στους θεσμούς των ανθρώπων. Από την άλλη, η ολιστική (νεοπλατωνικής έμπνευσης) κυριαρχία της κοινότητας των πιστών, κάνει αδύνατη την ανάδυση μιας ατομικής, αυτόνομης θέλησης, και του ορθού Λόγου και οδηγεί στην υποτίμηση του Νόμου και της αξιοπιστίας, καθώς και της (μερικής) μεταβολής των εγκοσμίων. Η υποτίμηση του Νόμου οφείλεται στην απόρριψη του ιουδαϊκού, ηθικού Νόμου και του ελληνικού κριτικού, ορθού Λόγου, ενώ το θέλημα του Θεού ερμηνεύεται μυστικά, ως η κατάργηση του Νόμου.

Η ορθοδοξία δεν ενδιαφέρθηκε για την διαλεκτική του Νόμου και της επιθυμίας, που καθορίζει την διχασμένη ανθρώπινη ύπαρξη μέσα στα εγκόσμια, και επιμένει στη φυγή προς την παθητική θέαση των θείων με στόχο το ιδεώδες της αυτοθέωσης του ανθρώπου. Η τάση αυτοθέωσης [υποσημ. 6] των ησυχαστών μοναχών μέσω της «θέασης» του Θεού, οδηγεί δε σ’ένα πρότυπο που ευνοεί την φυγή από την υπευθυνότητα μέσα στα εγκόσμια, την μοιρολατρία, και την λατρεία του παρελθόντος και της παράδοσης.

Η διαπλοκή θρησκείας και κοινωνίας εκφράζεται στην ελληνική πολιτική κουλτούρα μέσα από τις διαστάσεις του παραδοσιακού ατομικισμού και του κοινοτισμού (του λαϊκισμού και της πελατείας). Ο κοινοτισμός (και η οικογενειοκρατία) προέρχεται από την κυριαρχία της παραδοσιακής, ολιστικής κοινότητας επάνω στα άτομα, και συνυπάρχει αντιφατικά με τον παραδοσιακό ατομικισμό. Αντίθετα από τον τελευταίο ο νεωτερικός ατομικισμός γεννήθηκε μαζί με τη κοινωνία του συμβολαίου, διαρρηγνύοντας το θώρακα της παραδοσιακής κοινότητας, στην οποίαν ο κοινωνικός φθόνος εμποδίζει κάθε οικονομική πρωτοβουλία. (Βέβαια το παραδοσιακό και το νεωτερικό συνυπάρχουν ιστορικά σε διάφορους συνδυασμούς).

Αυτό που χαρακτηρίζει το νεωτερικό άτομο είναι ο αγώνας του για να κατακτήσει ελευθερίες και δικαιώματα και η θέλησή του (όχι: η βούληση) να κανονίζει τις υποθέσεις του μ’έναν ορθολογικό, υπεύθυνο και αξιόπιστο τρόπο. Αυτό προϋποθέτει την πίστη στον λόγο του Αλλου (η εμπιστοσύνη, ή πίστωση, το συμβόλαιο, η διαθήκη), την αποδοχή του Νόμου και του κράτους Δικαίου, την εμπιστοσύνη στον ορθό και στον κριτικό Λόγο (που δεν είναι απλά ο εργαλειακός Λόγος). Ολες αυτές οι έννοιες, αν και γνωστές στην Ελλάδα, δεν μπόρεσαν να επικρατήσουν μέχρι σήμερα, κάτι που είχε και έχει ολέθριες συνέπειες για την οικονομία, την πολιτική και τον πολιτισμό.

Η αντίσταση στην επικράτηση αυτών των εννοιών προέρχεται από την ιδεολογία και τις δομές του κοινοτισμού, ο οποίος έχει ρίζες τόσο στις μη εξορθολογισμένες κοινωνικο-οικονομικές, προνεωτερικές σχέσεις και νοοτροπίες, όσο και στην παραδοσιακή ορθοδοξία: ο κοινοτισμός και η ορθοδοξία αποτελούν εμπόδιο στον εκσυγχρονισμό, και στον εξευρωπαϊσμό, και φρενάρουν το παραγωγικό, επιχειρησιακό πνεύμα.

Στην βυζαντινή παράδοση δεν υπήρξε ο χωρισμός και ανταγωνισμός της πνευματικής αυθεντίας με την κοσμική εξουσίας, κάτι που στην Δύση θεωρείται η ιστορική απαρχή της πνευματικής ελευθερίας, και των δικαιωμάτων των πολιτών. Από την άλλη τα υποκείμενα δεν ήταν «άτομα», εφόσον συμμετείχαν ομαδικά και αδιαφοροποίητα σε μια μυστική «κοινότητα πιστών», που συγχρόνως είχε και έναν εθνοτικό χαρακτήρα. Δεν υπήρχαν δε κοινωνικά οργανωμένες νομοκατεστημένες τάξεις με συγκροτημένες έννομες σχέσεις ανάμεσα σε υποκείμενα με δικαιώματα και υποχρεώσεις.

Η ορθοδοξία ήξερε και ξέρει να αποδέχεται παθητικά τα εγκόσμια, είτε μέσω μιας φυγής από τον κόσμο (στο μοναχισμό), είτε μέσω ενός πραγματιστικού, ωφελιμιστικού πνεύματος προσαρμογής, δίχως αξιώσεις μεταβολής και δημιουργίας νέων θεσμικών καταστάσεων. Εδώ ένας εργαλειακός Λόγος συνοδεύει την παθητική και εξωτερική αποδοχή του κόσμου. Οι συγκρούσεις και οι αντιφάσεις στα πλαίσια της κοινότητας συγκαλύπτονται δε με μία ιδεαλιστική στάση ωραιοποίησης των καταστάσεων στο όνομα μιας φαντασιακής αρμονίας, και της υποταγής στο θέλημα του Θεού. Αυτό οδήγησε τις εκκλησίες στην διαπλοκή με την εθνικιστική ιδεολογία των μαζών και των κρατών, και στην αδιαφορία απέναντι στην κοινωνία πολιτών.

Η ορθοδοξία απορρίπτει δε την ιστορικότητα, ως το ίδιον του ανθρώπου, (δεν έχει δηλ. μία έννοια του Ηθικού), και τη σημασία των μεταρρυθμίσεων, και για την ίδια την εκκλησία (σε αντίθεση με την δυτική παράδοση). Αρνείται έτσι την νεωτερικότητα, και την δυνατότητα μιας χριστιανικής δικαίωσης της νεωτερικότητας και της αυτονομίας του ατόμου (όπως στη Δύση).

Η σημασία αυτών των αναλύσεων βασίζεται στη διαπίστωση του Max Weber, ότι δεν υπάρχουν μόνον υλικά συμφέροντα/ενδιαφέροντα, αλλά επίσης και ιδεατά συμφέροντα/ενδιαφέροντα, που κινητοποιούν τους ανθρώπους. Ιδεατό συμφέρον είναι η επιθυμία για ατομική και συλλογική λύτρωση/απελευθέρωση, ή το ερώτημα για το νόημα της ζωής, του θανάτου και του κακού: αυτά είναι στην καρδιά όλων των θρησκειών και φιλοσοφιών. Υπάρχει δε πάντα μια αλληλεπίδραση ανάμεσα στις δύο θεμελιακές διαστάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ο Max Weber ήθελε να δείξει πως στις απαρχές του νεωτερικού τρόπου ζωής, οικονομικής και πολιτικής δραστηριότητας, από τον 16ο αιώνα και έπειτα, σημαντικό ρόλο έπαιξε το ερώτημα για την δικαίωση της ύπαρξης εμπρός στον Άλλο. οι διάφορες θεολογικές απαντήσεις, είχαν διαφορετικές ηθικές, οικονομικές και πολιτικές συνέπειες. Παράλληλα υπήρξαν δε φιλοσοφικές (ουμανιστικές), και ιδεολογικές απαντήσεις, οι οποίες συνυπήρξαν αντιφατικά με τις θεολογικές απαντήσεις.

Ωστόσο στη διάρκεια της ιστορίας του νεωτερικού πολιτισμού από τον 19ο και 20ο αιώνα και έπειτα, ο Max Weber διαπίστωσε, ότι το θρησκευτικό, πνευματικό θεμέλιο εξέλειπε σταδιακά, και υποκατεστάθηκε από μια καθαρή ηθική, ή από μια καθαρά υλιστική/ηδονιστική στάση. Δηλ. η προτεσταντική ηθική (που επιρρέασε το σύνολο των ηθικών στάσεων μέσα στην νεωτερική κοινωνία) αυτοαναιρέθηκε μέσα από την δική της την λογική, της προώθησης της εκκοσμίκευσης. Υπάρχει όμως και επιδρά παραπέρα στον πολιτισμό, έστω και αμφισβητούμενο, ως ένα αυτονόητο στοιχείο εξορθολογισμού και «ορθής λειτουργίας» των θεσμών και του αξιόπιστου τρόπου ζωής. Αυτό το αποδέχονται και άλλες χριστιανικές ομολογίες πίστης ή και άλλες θρησκείες.

Το συμπέρασμα για τις ορθόδοξες εκκλησίες είναι σαφές: εγκαλούνται να ενσωματώσουν εκ των υστέρων όλα εκείνα τα στοιχεία, που πρίν από αυτές ανέπτυξαν οι άλλες εκκλησίες. Τα στοιχεία αυτά συνάδουν με την αναγνώριση της νεωτερικότητας, η οποία δεν μπορεί να αγνοηθεί ή να εξαφανισθεί. Αλλά η αναγνώριση αυτή ενείχε και ενέχει πάντα εκ μέρους των χριστιανικών ομολογιών και μια κριτική ενάντια στην αλλοτρίωση των ανθρώπων, που συνοδεύει τον υλιστικό και ηδονιστικό τρόπο ζωής.

Όμως η υπαρκτή ορθοδοξία είχε και θα έχει πολλές εσωτερικές δυσκολίες, για να κατανοήσει αυτή την αναγκαιότητα και να πράξει ανάλογα: αντιστέκεται σε μεγάλο βαθμό, καταγγέλλοντας κάθε τέτοια προσπάθεια ως «υπονόμευση» και ως «αποξένωση» από τις φετιχοποιημένες «παραδόσεις» της. Οι δυσκολίες αυξάνονται δε επίσης, γιατί από το 1980 και έπειτα, σε μια μετανεωτερική και νεοφιλελεύθερη κοινωνία, στην οποίαν κυριαρχεί η ποζιτιβιστική σκέψη, έχουν υπονομευθεί όλες οι πολιτισμικές ταυτότητες και αξίες, τόσο των χριστιανισμών όσο και των ουμανιστικών ιδεολογιών.

Εμπρός σ’ αυτό το κενό νοήματος όμως επανέρχονται απωθημένες μορφές φονταμενταλισμού και πρωτόγονης θρησκευτικότητας, αποκαλυψιακής στάσης και εκκοσμικευμένων θρησκειών/ιδεολογιών. Η αναγνώριση της θετικότητας ενός ανανεωμένου και αυτοκριτικού χριστιανισμού, μπορεί να συνεισφέρει σε μια υπέρβαση των (ηθικών, οικονομικών και πολιτικών) αδιεξόδων, στα οποία οδηγεί η σημερινή δυσφορία μέσα στον πολιτισμό. Γι αυτό πρέπει να υποστηριχθούν οι ανανεωτικές τάσεις μέσα στις εκκλησίες, διατηρώντας τις θεμελιακές αρχές τους.

Ο Θάνος Λίποβατς είναι ομότιμος καθηγητής πολιτικής ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Αθήνας

Υποσημειώσεις

1. J. Habermas, Théorie d’ agir communicationnel I, Paris 1987, σ. 172 κ.ε. Γ. Ν. Γκότσης, Θρησκεία, Νεωτερικότητα και σύγχρονη πολιτισμική Ταυτότητα, Αθήνα 1996.

2. Μ. Weber, Gesammelte Aufsätze zur Religionssoziologie III (RS III). Das antike Judentum, Tübingen 1988, σ. 1-442. (Συλλογή κειμένων για την κοινωνιολογία της θρησκείας ΙΙΙ. Ο αρχαίος Ιουδαϊσμός).

3. W. Schluchter, Religion und Lebensführung II, Frankfurt a. M. 1988. Ursprünge des Rationalismus der Weltbeherrschung : Das antike Judentum, σ. 127 κ.ε. Das antike Christentum, σ. 197 κ.ε. Religion, Politik, Herrschaft, Wirtschaft und bürgerliche Lebensführung: Die okzidentale Sonderentwicklung, σ. 382 κ.ε. (Θρησκεία και Διάγειν του βίου Ι. Απαρχές του ορθολογισμού της κυριαρχίας του κόσμου: Ο αρχαίος Ιουδαϊσμός. Ο αρχαίος χριστιανισμός. Θρησκεία, Πολιτική, Κυριαρχία, Οικονομία και αστικό Διάγειν του βίου: η δυτική ιδιαιτερότητα του δρόμου.). E. Troeltsch, Die Soziallehren der christlichen Kirchen und Gruppen I, Tübingen 1994. H. J. Berman, Law and Revolution. The Formation of the Western Legal Tradition, Cambridge: Harvard University Press 1983. A.J. Gurjewitsch, Das Individuum im europäischen Mittelalter, München 1994.

4. M. Weber, RS I, o.π. Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus, σ. 17 κ.ε. (Η Προτεσταντική Ηθική και το Πνεύημα του Καπιταλισμού).

5. W. Schluchter, o.π. Zwischen Welteroberung und Weltanpassung: der frühe Islam, σ. 261.

6. M. Weber, Τάξεις, Νομοκατεστημένες τάξεις και θρησκεία, στο Οικονομία και Κοινωνία 3. Κοινωνιολογία της θρησκείας, (ΟκΚ3 ΚΘ), Αθήνα 2007, σ. 146.

Advertisements

5 thoughts on “Θρησκεία, Οικονομία, Πολιτική. Η ενεργητική αρνησικοσμία

  1. Η ιησου-χριστοτική περιουσία, έχει επιφορτισθεί καθόλου με κάποιο είδος από τις δανειο-τοκικές ”ευρηματικότητες” που συνηθίζονται ευρύτερα, ή ετοιμαζόμαστε ήδη να λέμε ότι έχει ”παραγγείλει εκτυπωτή” για να μην χάνει την εξέλιξη της κούρσας ;
    Μία φορά κατάφερε να τυπώσει κουπόνια συγχώρεσης, μία άλλη φορά κατάφερε να τρυπάνε τις παλάμες τους οι Φιλιππινέζοι, Νότια Αμερική δεν το συζητώ, για καλύτερη επικέντρωση.
    Άμα πρόκειται για πνευματική ανανεωτικότητα, πάντα κάτι θα συμπληρώνεται. Εάν όμως πρόκειται για ανα-τεχνολο-νεότητα, κάπου θα καταργήσουμε τον πατερούλη και τη γραφίδα του, πάει η επαφή με τους πατρογονικούς ή έστω με τους γεροντότερους.
    Να μην γράφει ο πατερούλης ; Να πληκτρολογάει γμ το κφλι μου ;

  2. Το πρώτο ”Η” είναι άρθρο.
    Η 18η λέξη ”ή” είναι ταυτόσημο. Το ”demek” με 1 γράμμα.

    • “Αν κάνεις το “λάθος” δε, και τολμήσεις και υπερασπιστείς κάποιον Εβραίο ή ένα ζήτημα που αφορά το Ισραήλ, έχεις χαρακτηριστεί με συνοπτικές διαδικασίες ως “παλιοβριός” και εσύ και οι επόμενες 14 γενέες σου, αφού έχεις στο μεταξύ περιλουστεί με έναν οχετό επιθετικών προσδιορισμών.” Συμφωνώ! Το βιβλίο του Φλάννερυ πρέπει να είναι πολύ ενδιαφέρον. Όσο για το βίντεο που παρατίθεται, τι να πει κανείς, πρωτίστως φταίνε τα πρόβατα που κάθονται και τον ακούν ευλαβικά…

  3. “Άγγελοι της Ιστορίας και νεοτερικοί ψευδοπροφήτες”.
    Για τον Μάξ Βέμπερ και τα επιλεγόμενά του στο βιβλίο “Προτεσταντική ηθική” (το “σιδερένιο κλουβί” και οι “τελευταίοι άνθρωποι” στο όψιμο κεφαλαιοκρατικό σύστημα):
    “Ειδήμονες χωρίς πνεύμα, ηδονιστές χωρίς καρδιά (Fachmenschen ohne Geist, Genußmenschen ohne Herz): Αυτές οι ασημαντότητες φαντάζονται πώς υψώθηκαν σ’ ένα επίπεδο του ανθρώπινου πολιτισμού στο οποίο κανείς δεν έφτασε προηγουμένως”.

    http://nigromont.wordpress.com/2013/03/03/%CE%AC%CE%B3%CE%B3%CE%B5%CE%BB%CE%BF%CE%B9-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BD%CE%B5%CE%BF%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%AF-%CF%88/

Υποβολή σχολίου / Votre commentaire / Ihr Kommentar dazu / Leave a comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s