Ο Πρίμο Λέβι και ο σύγχρονος αντισημιτισμός / Primo Levi et l’antisémitisme contemporain

  • texte suivi d’une version française

Πρώτη Δημοσίευση: “Χανιώτικα Νέα”, Μάιος 2009

Φύλλα πορείας

Από τον Όμηρο ως τον Δάντη και από τον Τσέχωφ και τον Παπαδιαμάντη ως τον Χατζή, τον Κοτζιά και τον Βαλτινό, η λογοτεχνία καταγράφει τη δική της πνευματική ιστορία στην οποία αναβαπτίζονται και τα αξιόλογα σημερινά έργα. Χωρίς δογματισμούς και προκαταλήψεις, αλλά με βάση τη λογοτεχνική και φιλοσοφική τους αξία, η στήλη φιλοδοξεί να φιλοξενήσει κείμενα που θα σχολιάζουν έργα του «κανόνα» της ελληνικής και ευρωπαϊκής λογοτεχνίας.

Μιχάλης Πάγκαλος

Ο Πρίμο Λέβι και ο σύγχρονος αντισημιτισμός

(«Νέα Εστία» Τεύχος 1821, Απρίλιος 2009)

Το τεύχος Απριλίου του λογοτεχνικού περιοδικού «Νέα Εστία» ξεκινά με ένα αφιέρωμα στον Πρίμο Λέβι. Ο Λέβι που έγινε συγγραφέας μέσα στο Άουσβιτς και εξαιτίας του Άουσβιτς είναι ο συγγραφέας του «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος» (Άγρα, 2000). Το βιβλίο αυτό με θέμα τη ζωή στα ναζιστικά στρατόπεδα του θανάτου  θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Για να μεταφέρει τη μαρτυρία του «Haftling» (κρατούμενου των στρατοπέδων) ο Λέβι, που ήταν χημικός στο επάγγελμα, δημιουργεί μια αιμάσσουσα λογοτεχνική γλώσσα που μπορεί να κρατήσει μέσα της και να μεταδώσει στον αναγνώστη ατόφια σπαράγματα του πόνου, της αγωνίας και της απόγνωσης των δολοφονημένων από τους ναζί συντρόφων, κρατουμένων του Άουσβιτς. Η λογοτεχνία γίνεται μνήμη και μαρτυρία:

«Ξυπνάμε, συχνά παγωμένοι από τον τρόμο, μ’ ένα τρέμουλο σ’ όλο μας το σώμα, νομίζοντας ότι ακούσαμε μια οργισμένη φωνή να ουρλιάζει μια διαταγή σε ακατάληπτη γλώσσα. Η πομπή προς τον κάδο και ο χτύπος από γυμνές φτέρνες στο ξύλινο πάτωμα μεταμορφώνονται σε μια άλλη συμβολική πομπή: είμαστε εμείς, ομοιόμορφοι και γκρίζοι, μικροί σαν μυρμήγκια και τεράστιοι μέχρι τον ουρανό, κολλημένοι ο ένας δίπλα στον άλλο, αμέτρητοι σ’ όλη την πεδιάδα ως εκεί που φαίνεται ο ορίζοντας˙ άλλοτε σε κυκλική πορεία χωρίς τέλος, τυφλοί από τον ίλιγγο και τη ναυτία που ανεβαίνει απ’ την ψυχή μας στο λαιμό˙ μέχρι τη στιγμή που η πείνα, το κρύο και η γεμάτη κύστη θα δώσουν στα όνειρα το συνηθισμένο περιεχόμενο», («Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, σ. 74).

Το αφιέρωμα της «Νέας Εστίας» στον Πρίμο Λέβι συμπεριλαμβάνει, επίσης, μια συνέντευξη του ίδιου του Λέβι που δόθηκε το 1982 στον Ιταλό δημοσιογράφο της Repubblica Giampaolo Pansa. Όπως είναι γνωστό το 1982 τα ισραηλινά στρατεύματα μπαίνουν στον Λίβανο και καταλαμβάνουν ένα μέρος γης βόρεια του ποταμού Λιτάνη. Κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής οι παραστρατιωτικές δυνάμεις των Λιβανέζων Φαλαγγιτών διαπράττουν μια σφαγή στα δύο στρατόπεδα των Παλαιστινίων προσφύγων της Σάμπρα και της Σατίλα, με τη συνενοχή του ισραηλινού στρατού, που ενώ θα μπορούσε να εμποδίσει τη σφαγή, δεν επενέβη. Η στάση αυτή του ισραηλινού στρατού γεννά απογοήτευση τόσο στους Εβραίους της Διασποράς, που ζητούν να διεξαχθεί δικαστική έρευνα για τις σφαγές, όσο και μέσα στο ίδιο το Ισραήλ, όπου χιλιάδες διαδηλώνουν εναντίον του δεξιού πρωθυπουργού Μπεγκίν και του υπουργού άμυνας Σαρόν. Στη συνέντευξη αυτή, που αποτελεί υπόδειγμα νηφάλιας σκέψης, ο Εβραίος Λέβι δείχνει τον τρόπο να διαφωνείς πολιτικά με την κυβέρνηση του Ισραήλ και ακόμη να καταδικάζεις εντονότατα, όταν πρέπει, την πολιτική της, χωρίς όμως να διολισθαίνεις στην επικίνδυνη ατραπό του αντισημιτισμού και της δαιμονοποίησης του κράτους του Ισραήλ. «Το Ισραήλ είναι μια χώρα που σφύζει από δημοκρατική ζωή» («Νέα Εστία», σ. 747), λέει ο Λέβι. Η νηφαλιότητα και η ψυχραιμία αυτή που είναι ο μόνος τρόπος να αρνηθούμε την ακραία λογική του πολέμου και της «εξαφάνισης του άλλου απ’ το χάρτη», απ’ όποια πλευρά κι αν προέρχονται, χαρακτήριζε, επίσης, και τις σχέσεις του Πρίμο Λέβι με τους ομοεθνείς του Ισραηλινούς:

«Λαμβάνω σπαραχτικά γράμματα από φίλους που έκαναν όλους τους πολέμους του Ισραήλ, που έχασαν τα παιδιά τους στον πόλεμο. Μου γράφουν: είσαι τυφλός; Δεν βλέπεις όλο αυτό το ισραηλινό χυμένο αίμα, όλο αυτό το εβραϊκό χυμένο αίμα, όλων αυτών των χρόνων;

Και τι τους αποκρίνεστε;

Αποκρίνομαι ότι αυτό το χυμένο αίμα με συντρίβει όσο και το χυμένο αίμα των άλλων ανθρώπων. Και σπαράζω κι εγώ ο ίδιος γιατί ξέρω ότι το Ισραήλ ιδρύθηκε από ανθρώπους σαν εμένα αλλά λιγότερο προνομιούχους από εμένα. Από ανθρώπους στους οποίους είχε χαραχτεί στο μπράτσο ο αριθμός του Άουσβιτς, άστεγους και απάτριδες που είχαν επιζήσει από τη φρίκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και που βρήκαν εκεί ένα καταφύγιο και μια πατρίδα». («Νέα Εστία», ό.π. σ. 750).

Η νηφαλιότητα και ψυχραιμία αυτή της σκέψης δεν χαρακτηρίζει όμως τους απανταχού της γης αντισημίτες. Το μικρόβιο του ρατσισμού και του αντισημιτισμού δεν προσβάλλει δυστυχώς, σήμερα, πρώτα και κύρια την άκρα δεξιά, όπως στον παρελθόν –χωρίς να ξεχνάμε τον αποτροπιασμό που μας γέννησε η κραυγαλέα περίπτωση του ναζιστή, προσφάτως αθωωθέντα από τα ελληνικά δικαστήρια, Κ. Πλεύρη, (ο οποίος έφτασε να πει ότι: «η ιστορία της ανθρωπότητας θα καταλογίσει στον Αδόλφον Χίτλερ τα εξής: Δεν απήλλαξε ενώ ηδύνατο, την Ευρώπην από τους Εβραίους»). Η μαύρη αρρώστια του αντισημιτισμού δεν είναι πλέον το προνόμιο της φασίζουσας ακροδεξιάς˙ ο αντισημιτισμός προσβάλλει σήμερα και αριστερούς και μάλιστα κατά κόρον και συμβαδίζει με τον κυνισμό, τον μηδενισμό, την απάρνηση της δημοκρατίας ως ιδανικού, τον αριστερισμό και τον αντι-ευρωπαϊσμό που τείνουν να γίνουν η ιδεολογία της σημερινής αριστεράς που φαίνεται να έχει χάσει τον κοινωνικό προσανατολισμό της.

Στο κείμενό του «Για τον πανταχού παρόντα ελληνικό αντισημιτισμό», που απαντά σε κείμενο του Κύπριου συγγραφέα Σάββα Παύλου («Για τον δήθεν ελληνικό αντισημιτισμό»), ο διευθυντής της Νέας Εστίας Σταύρος Ζουμπουλάκης σημειώνει με παρρησία ότι, αντίθετα με ότι θέλουμε να πιστεύουμε, η Ελλάδα «είναι σήμερα η πιο αντισημιτική χώρα της Δυτικής Ευρώπης, όσον αφορά την κοινή γνώμη και τη συλλογική ψυχική διάθεση» («Νέα Εστία», ό.π., σ. 909). Ο Ζουμπουλάκης στέκεται στο παράδειγμα του αναδυόμενου αντισημιτισμού των αριστερίστικων γκρουπούσκουλων, με προεξάρχουσα τη νεοσταλινική οργάνωση Κ.Ο.Ε  (Κομμουνιστική Οργάνωση Ελλάδας) που μάλιστα διεκδικεί θέση στην Ευρωβουλή(!), για να επισημάνει ότι

«Ο σημερινός μεταναζιστικός αντισημιτισμός δεν είναι πλέον φυλετικός, αλλά στρέφεται κατά του κράτους του Ισραήλ, αμφισβητώντας την ίδια την ύπαρξή του, παίρνει τη μορφή του αντισιωνισμού και πολλές φορές μάλιστα διατυπώνεται εν ονόματι δήθεν του αντιρατσισμού, αφού καταγγέλλει το κράτος του Ισραήλ ως ρατσιστικό. Ο ισραηλινός εθνικισμός αντί να αντιμετωπίζεται και να κρίνεται ιστορικά και πολιτικά, όπως κάθε άλλος εθνικισμός –και ο παλαιστινιακός επομένως–, απολυτοποιείται, δαιμονοποιείται και προβάλλονται σε αυτόν όλα τα γνωστά αντισημιτικά στερεότυπα: οι Εβραίοι είναι πλουτοκράτες, πανίσχυροι και, μαζί με τους Αμερικανούς κυβερνούν τον κόσμο. Δεν είμαστε μακριά λοιπόν από τον αντισημιτικό μύθο της παγκόσμιας εβραϊκής συνωμοσίας.», («Νέα Εστία», ό.π., σ. 911).[1]

Το πλούσιο αυτό τεύχος της λογοτεχνικής «Νέας Εστίας» περιέχει, επίσης, ποιήματα και διηγήματα (Ν. Αντωνάτος, Χρ. Μηλιώνης, Τ. Γουδέλης, Τ. Ρούσσος) και δύο σημαντικά κείμενα των Μ. Τρικούκη και Β. Αθανασόπουλου για τον Καραγάτση. Περιέχει επίσης δύο συγκινητικά κείμενα των Φ. Γιανναδάκη και Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου για τον προσφάτως εκλιπόντα διευθυντή του «Αντί» Χρήστο Παπουτσάκη και την αδελφική φιλία του με τον Νίκο Γιανναδάκη (που με την αυταπάρνησή του ανέστησε τη Βικελαία Βιβλιοθήκη του Ηρακλείου) καθώς και μια θαυμάσια μελέτη του εξαίρετου φιλολόγου και συμπολίτη μας Δημήτρη Βλαχοδήμου για τη διδασκαλία και τον τρόπο εξέτασης του μαθήματος της λογοτεχνίας στο ελληνικό λύκειο, μελέτη που βασίζεται σε μια ενδελεχή ανάλυση του ποιήματος «Ο Ελεγκτής» του Μίλτου Σαχτούρη. Η μελέτη αυτή αξίζει να διαβαστεί προσεχτικά και να συζητηθεί από όσους, δασκάλους, μαθητές και γονείς αγαπούν τη λογοτεχνία και θλίβονται  για την υποβάθμιση του μαθήματος αυτού και για τη γενικότερη υποβάθμιση της «ανθρωπιστικής παιδείας» και καλλιέργειας στο δημόσιο σχολείο.

Μιχάλης Πάγκαλος


[1] Βλ., εδώ Pierre-André Taguieff, «Ο Μύθος των “Σοφών της Σιών”», μτφ. Αλ. Κιουπκιολής, Πόλις, 2006.

Σημείωση του ιστολογίου:

Να επισημάνουμε ότι το Νοέμβριο του 2009 η Νέα Εστία παρουσίασε αφιέρωμα στην ακροδεξιά. Μεταξύ άλλων, μια συνομιλία με τον γάλλο πολιτειολόγο και ιστορικό των ιδεών Πιερ-Αντρέ Ταγκυέφ (Pierre-André Taguieff, 1946), η οποία αποτελεί, εκτός από μια αναδρομή στο ερευνητικό έργο του συγγραφέα, και μια συνοπτική παρουσίαση των ακαδημαϊκών και επιστημονικών θέσεων για την άκρα δεξιά και τον ρατσισμό από τη δεκαετία του εβδομήντα μέχρι σήμερα. Επίσης, στο άρθρο του «Ο μύθος της συνωμοσίας. Μια σύντομη σημείωση για την ακροδεξιά ιδεολογία», ο πανεπιστημιακός και μελετητής του Ταγκυέφ, Ανδρέας Πανταζόπουλος, αναφέρεται στη «συνωμοσιολογική αντίληψη» που διανθίζει το λόγο της ελληνικής ακροδεξιάς αλλά και διεισδύει επικίνδυνα στην κουλτούρα ευρύτερων λαϊκών στρωμάτων. (Το κείμενο του Γιάννη Μαργιούλα από το οποίο αντλούμε τα παραπάνω αποσπάσματα δημοσιεύτηκε στα Χανιώτικα Νέα τον Ιανουάριο του 2010).

Primo Levi et l’antisémitisme contemporain

En 2009, la revue littéraire grecque « Néa Hestia » avait consacré son numéro d’avril à Primo Levi, l’auteur de « Si c’est un homme ». Avec l’autorisation de Michael Pangalos, professeur des écoles et collaborateur régulier de la dite revue, nous reproduisons ci-dessus le compte-rendu du numéro d’avril qu’il avait publié en mai 2009 dans le quotidien crétois « Haniotika Néa ». Hormis l’essai qu’il consacre à l’œuvre de Levi en tant que témoignage sur l’expérience concentrationnaire, Michael Pangalos traduit en grec une interview que l’écrivain italien avait accordée en 1982 à Giampaolo Pansa du journal « La Repubblica » à la suite des massacres de Sabra et Shatila perpétrés par des phalangistes chrétiens libanais. L’armée israélienne n’avait pas participé au massacre des réfugiés palestiniens mais elle n’avait pas essayé de l’empêcher non plus.

Tout en exprimant sa consternation et son indignation face à l’attitude de l’armée israélienne, Primo Levi ne verse pas dans un discours haineux et la détestation de l’Etat d’Israël. Levi nous montre qu’il y a une autre possibilité d’approche du conflit qui oppose depuis des décennies Palestiniens et Israéliens, loin de la diabolisation et du manichéisme.

Michael Pangalos fait ensuite remarquer que l’antisémitisme contemporain n’est pas le triste privilège de l’extrême-droite (le nazi grec C. Plevris a été récemment assigné en justice pour avoir écrit, entre autres, que « Hitler n’avait malheureusement pas exterminé tous les juifs, alors qu’il l’aurait pu ». Or les juges l’ont relaxé !). L’antisémitisme est aussi très virulent à  gauche, allant de pair avec le cynisme, le nihilisme, le rejet du projet européen. Le même numéro de la revue « Néa Hestia » présente également le point de vue de Stavros Zoumboulakis, directeur de la revue, qui n’hésite pas à déclarer que l’opinion publique grecque est peut-être aujourd’hui la plus ouvertement antisémite de toute l’Europe.

A noter également que le numéro de novembre 2009 que « Néa Hestia » consacre à l’extrême-droite coïncide avec les incendies criminels qui ont visé la synagogue de La Canée (janvier 2010). Y figure notamment un entretien avec le politologue et historien des idées Pierre-André Taguieff. Nous vous invitons à lire en ligne un entretien que Taguieff avait accordé à Elisabeth Kosellek à l’occasion de la parution de son livre intitulé “Prêcheurs de haine : Traversée de la judéophobie planétaire” (Editions Mille et une nuits, 2004, 962 pages). Dans cet entretien Taguieff fait une distinction entre “antisémitisme” et “judéophobie”:

Le mot « antisémitisme » (Antisemitismus) a été forgé en 1879 par un théoricien raciste allemand, à une époque où l’on croyait à l’existence de la « race sémitique », pour requalifier la vieille « haine des Juifs » sur une base racialiste (« anti-sémitisme »). Ce terme daté, repris comme auto-désignation par les nationalistes antijuifs de la fin du XIXe siècle, est impropre à désigner l’objet de mes investigations, qu’on pourrait caractériser comme la judéophobie « post-antisémite » qui s’est constituée après la Seconde Guerre mondiale. Mon objet est avant tout d’analyser l’émergence d’une nouvelle configuration antijuive, qui ne se réduit à pas à des résurgences ou à des réactivations. Il s’agit d’une configuration idéologique aux dimensions mondiales, où l’on retrouve des mots et des thèmes provenant de diverses traditions antijuives (antijudaïsme chrétien, antisémitisme nationaliste), mais où l’on trouve aussi de nouveaux motifs d’accusation centrés sur « Israël » et le « sionisme » érigés en mythes répulsifs. Pour aller à l’essentiel, la forme argumentative de cette nouvelle pensée-slogan, qui s’est développée depuis la fin des années 60, peut être ainsi résumé : « Les Juifs sont tous des sionistes plus ou moins cachés ; or le sionisme est un colonialisme, un impérialisme et un racisme ; donc les Juifs sont des colonialistes, des impérialistes et des racistes déclarés ou dissimulés ». Le « sionisme » -comme mythe répulsif et non comme réalité sociopolitique- est devenu l’incarnation du mal absolu. (Prêcheurs de Haine : entretien avec Pierre-André Taguieff, la lettre du CEVIPOF de janvier 2005, reproduit par l’Observatoire du communautarisme)


Advertisements

2 thoughts on “Ο Πρίμο Λέβι και ο σύγχρονος αντισημιτισμός / Primo Levi et l’antisémitisme contemporain

  1. Pingback: Η ανεντιμότητα των κονδυλογράφων « Against antisemitism-Ενάντια στον αντισημιτισμό

  2. Pingback: To δημόσιο σχολείο απαντά στην έξαρση του ρατσισμού και του αντισημιτισμού « Against anti-semitism – Ενάντια στον αντισημιτισμό

Υποβολή σχολίου / Votre commentaire / Ihr Kommentar dazu / Leave a comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s