«Αν χαθώ, μην αφήσετε το έργο μου να σβήσει!» (Για τον Felix Nussbaum)

Το έργο του γερμανού ζωγράφου Φέλιξ Νούσμπαουμ (Felix Nussbaum) κατέχει μια ξεχωριστή θέση στην τέχνη του εικοστού αιώνα διότι αποτυπώνει ανεξίτηλα την υπαρξιακή αγωνία ενός ανθρώπου απέναντι στο επικείμενο τέλος. Ο Νούσμπαουμ χάθηκε το 1944 στο Άουσβιτς μετά από μια δεκαετία περιπλανήσεων σε Ιταλία, Ελβετία, Βέλγιο και Γαλλία.

Γεννιέται το 1904 στο Όσναμπρουκ (ΒΔ Γερμανία) και μεγαλώνει στους κόλπους μιας εύπορης εβραϊκής οικογένειας. Ο πατέρας του Φέλιξ ενθαρρύνει την κλίση του γιού του προς τη ζωγραφική (ο ίδιος είναι θαυμαστής του έργου του Βαν Γκογκ). Ο Φέλιξ σπουδάζει σε Αμβούργο και Βερολίνο, όπου κερδίζει υποτροφία για να συνεχίσει τις σπουδές του στη Ρώμη. Στις αρχές της δεκαετίας του τριάντα ο Νούσμπαουμ είναι ήδη ένας ολοκληρωμένος καλλιτέχνης: Μένει αδιάφορος απέναντι στις αναζητήσεις της λεγόμενης Πρωτοπορίας (Avant-garde) και προτιμά να εμβαθύνει στο έργο των Van Gogh, Henri Rousseau και Giorgio de Chirico (ο τελευταίος είχε ήδη απομακρυνθεί από τον υπερρεαλισμό).

Την ίδια περίοδο ο Νούσμπαουμ, κυνηγημένος από τους ναζί, παίρνει το δρόμο της φυγής συνοδευόμενος από τη γυναίκα του. Στο έργο του πληθαίνουν οι απροσπέλαστοι τοίχοι, οι αδιέξοδοι δρόμοι και οι βάρκες που έχουν τραβηχτεί στην αμμουδιά. Το 1940 ο γερμανικός στρατός εισβάλλει στο Βέλγιο· ο Νούσμπαουμ και η γυναίκα του συλλαμβάνονται ως «εχθρικά στοιχεία» και μεταφέρονται σ’ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Νότια Γαλλία. Το ζεύγος καταφέρνει να δραπετεύσει και το 1942 επιστρέφει στο Βέλγιο, όπου προσπαθεί να επιβιώσει σε καθεστώς πλήρους παρανομίας και απομόνωσης. Ο Νούσμπαουμ ζωγραφίζει πιο εντατικά από ποτέ. Δεν φοβάται να απεικονίσει τον εαυτό του, άλλοτε φορώντας μάσκα, άλλοτε τρώγοντας ένα μήλο, άλλοτε φορώντας ένα χάρτινο καπέλο.

Σε μια από τις τελευταίες αυτοπροσωπογραφίες του (1943), ο ζωγράφος εμφανίζεται χωρίς μάσκα, μπροστά στον καμβά του, καπνίζοντας την πίπα του με αυτοπεποίθηση, ατενίζοντάς μας μ’ένα αδιόρατο χαμόγελο. Λίγο πριν συλληφθεί και οδηγηθεί στο Άουσβιτς, ο Νούσμπαουμ ολοκλήρωσε ένα μεγάλο πίνακα, το «Θρίαμβο του θανάτου» (Triumph des Todes, 1944), στον οποίο ανθρώπινοι σκελετοί επιδίδονται σ’ένα μακάβριο χορό εν μέσω χαλασμάτων. Τους επιτηρούν ιπτάμενες μάσκες σ’έναν ουρανό χωρίς ήλιο. Μπροστά στους σκελετούς είναι σωριασμένα τα απομεινάρια του ανθρώπινου πολιτισμού: βιβλία, ακρωτηριασμένα αγάλματα, ανδρείκελα, γεωμετρικά όργανα κι ένας πίνακας ζωγραφικής που απεικονίζει ένα ανθρώπινο σώμα. Το έργο του Νούσμπαουμ επέζησε όχι ως αυτόφωτο έργο τέχνης αλλά ως μια πράξη ελευθερίας απέναντι σε αυτούς που επιδίωξαν με μανία να σβήσουν τα ίχνη των εγκληματικών πράξεών τους.

Σας προσκαλούμε να ρίξετε μια ματιά στην ιστοσελίδα του Felix-Nussbaum-Haus που φιλοξενεί τη μεγαλύτερη συλλογή έργων του γερμανού ζωγράφου.

(Ακούγεται ίσως απίστευτο, αλλά στο ίντερνετ δεν βρήκα καμία ελληνική αναφορά στον Νούσμπαουμ. Ελπίζω κάποιος αναγνώστης να με διαψεύσει.)

Υπενθύμιση: Στις 27 Ιανουαρίου είναι η επέτειος της απελευθέρωσης του στρατοπέδου του Άουσβιτς από τα σοβιετικά στρατεύματα.

Advertisements

One thought on “«Αν χαθώ, μην αφήσετε το έργο μου να σβήσει!» (Για τον Felix Nussbaum)

  1. Pingback: Η ανεντιμότητα των κονδυλογράφων « Against antisemitism-Ενάντια στον αντισημιτισμό

Υποβολή σχολίου / Votre commentaire / Ihr Kommentar dazu / Leave a comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s